ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਲੋਬ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਗਲੋਬ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼, ਰਾਜਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਨਕਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਪੈਮਾਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਈ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਤਲ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਕਸ਼ੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਕਸ਼ਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੱਥ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਤਾਬ ਜਿੰਨੇ ਤੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਐਟਲਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਐਟਲਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ, ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਕਸ਼ੇ ਗਲੋਬ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਓ ਕਰੀਏ

ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਲਓ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ‘ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟੋ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਚਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੌਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ

ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਪਠਾਰ, ਮੈਦਾਨ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਰਿਲੀਫ਼ ਨਕਸ਼ੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ

ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਕਸ਼ੇ

ਕੁਝ ਨਕਸ਼ੇ ਖਾਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੜਕ ਨਕਸ਼ੇ, ਵਰਖਾ ਨਕਸ਼ੇ, ਜੰਗਲਾਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਕਸ਼ੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਓ ਕਰੀਏ

ਚਿੱਤਰ 4.1 ਵੱਲ ਦੇਖੋ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕੂਏਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ $5 \mathrm{~cm}$ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਦੂਰੀ 50 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ (A) ਤੋਂ ਕਰੀਮ ਦੇ ਘਰ (E) ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ $12 \mathrm{~cm}$ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ 120 ਮੀਟਰ ਪਰ ਤੁਸੀਂ $\mathrm{E}$ ਤੋਂ $\mathrm{A}$ ਤੱਕ ਸਿੱਧੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਆਓ $\mathrm{E}$ ਤੋਂ $\mathrm{C}$, ਫਿਰ $\mathrm{C}$ ਤੋਂ $\mathrm{M}$, $\mathrm{M}$ ਤੋਂ $\mathrm{B}$ ਅਤੇ $\mathrm{B}$ ਤੋਂ $\mathrm{A}$ ਤੱਕ ਦੀ ਕੁੱਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਾਪੀਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜੋ। ਇਹ ਕਰੀਮ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਤੱਕ ਦੀ ਕੁੱਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਘਟਕ ਹਨ - ਦੂਰੀ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ।

ਦੂਰੀ

ਨਕਸ਼ੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ‘ਤੇ ਫਿੱਟ ਹੋਣ ਲਈ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਕਸ਼ੇ ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਘਟਾਓ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਅਸਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਮਾਨਾ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਅਸਲੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਦੂਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ 10 $\mathrm{km}$ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ $10 \mathrm{~km}$ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ $2 \mathrm{~cm}$ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ $1 \mathrm{~cm}$ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ $5 \mathrm{~km}$ ਦਿਖਾਏਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ $1 \mathrm{~cm}=5$ $\mathrm{km}$ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੈਮਾਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੈਮਾਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰ ਸਕੋਗੇ।

ਜਦੋਂ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ $5 \mathrm{~cm}$ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ $500 \mathrm{~km}$ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਭਾਵ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ 5 $\mathrm{cm}$ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ 500 ਮੀਟਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦਿਸ਼ਾ

ਬਹੁਤੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਕੋਨੇ ‘ਤੇ ‘$\mathrm{N}$’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਇੱਕ ਤੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਰੇਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਚਾਰ ਮੁੱਖ

ਚਿੱਤਰ 4.1: ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ {ਚਿੱਤਰ 4.2 (a)}। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਚਾਰ ਮੱਧਵਰਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ (NE), ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ (SE), ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ (SW) ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ (NW)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਧਵਰਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਚਿੱਤਰ 4.1 ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲੱਭੋ: (a) ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ (b) ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ।

ਅਸੀਂ ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਪਕਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ {ਚਿੱਤਰ 4.2 (b)}।

ਚਿੱਤਰ 4.2 (a): ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ

ਚਿੱਤਰ 4.2 (b): ਇੱਕ ਕੰਪਾਸ

ਚਿੰਨ੍ਹ

ਇਹ ਨਕਸ਼ੇ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਕ ਹੈ। ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਜਾਂ ਕੂਏਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਖਿੱਚਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅੱਖਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀਮਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਨਕਸ਼ੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਿੱਤਰ 4.3 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 4.3: ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚਿੰਨ੍ਹ

ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਨੀਲਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਲਈ ਭੂਰਾ, ਪਠਾਰ ਲਈ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਲਈ ਹਰਾ ਰੰਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 4.4: ਸੁੰਦਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ

ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ

ਇੱਕ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯਾਦ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਮਾਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਤੁਹਾਡਾ ਦੋਸਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰਾ ਚਿੱਤਰ ਬਿਨਾਂ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋਜਨਾ

ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਮਰੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਸੀਂ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਓ ਕਰੀਏ

ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ ਸਕੂਲ ਭੁਵਨ-ਐਨ.ਸੀ.ਈ.ਆਰ.ਟੀ. ‘ਤੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਚਿੱਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਓ।

ਚਿੱਤਰ 4.4 ਵੱਲ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਲੱਭੋ:

(i) ਨਦੀ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?
(ii) ਪਿੰਡ ਦੁਮਰੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੜਕ ਲੰਘਦੀ ਹੈ?
(iii) ਸੁੰਦਰਪੁਰ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ?
(iv) ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ ਦੇ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਸਥਿਤ ਹੈ?
(v) ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ:

(a) ਛੱਤਰੀ
(b) ਗਿਰਜਾਘਰ
(c) ਤਲਾਅ
(d) ਮਸਜਿਦ
(e) ਨਦੀ
(f) ਪੋਸਟ ਅਤੇ ਤਾਰ ਦਫ਼ਤਰ
(g) ਕਬਰਿਸਤਾਨ

ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।

(a) ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਘਟਕ ਕੀ ਹਨ?
(b) ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?
(c) ‘ਨਕਸ਼ੇ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
(d) ਨਕਸ਼ੇ ਗਲੋਬ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ?
(e) ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਕਰੋ।
(f) ਕਿਹੜਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?
(g) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਕਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ?

2. ਸਹੀ ਉੱਤਰ ‘ਤੇ ਸਹੀ (✓) ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ।

(a) ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ੇ ਹਨ

(i) ਭੌਤਿਕ ਨਕਸ਼ਾ
(ii) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਕਸ਼ਾ
(iii) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ਾ

(b) ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

(i) ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੀਰ
(ii) ਪਹਾੜ
(iii) ਮੈਦਾਨ

(c) ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ -

(i) ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ
(ii) ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾ ਲੱਭਣ ਲਈ
(iii) ਦੂਰੀ ਮਾਪਣ ਲਈ

(d) ਪੈਮਾਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ

(i) ਨਕਸ਼ੇ ਲਈ
(ii) ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਲਈ
(iii) ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲਈ

ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ

1. ਆਪਣੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਮੇਜ਼, ਬਲੈਕਬੋਰਡ, ਡੈਸਕਾਂ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦਿਖਾਓ।

2. ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੋ:

(a) ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਕਮਰਾ
(b) ਤੁਹਾਡੀ ਕਲਾਸਰੂਮ
(c) ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ
(d) ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ
(e) ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ
(f) ਪੀਣ ਦਾ ਪਾਣੀ

ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ

1. ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪਾਰਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ: ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਝੂਲੇ, ਸਲਾਈਡਾਂ, ਸੀਜ਼-ਸੌ, ਮੈਰੀ-ਗੋ-ਰਾਊਂਡ, ਨੌਕਾ-ਵਿਹਾਰ, ਤੈਰਾਕੀ, ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ, ਆਦਿ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ।