আপুনি আগৰ অধ্যায়ত গ্ল’বৰ সুবিধাসমূহৰ বিষয়ে শিকিছিল। কিন্তু গ্ল’বৰো কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে। পৃথিৱীক সামগ্ৰিকভাৱে অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে গ্ল’ব উপযোগী হ’ব পাৰে। কিন্তু যেতিয়া আমি পৃথিৱীৰ মাত্ৰ এটা অংশ, যেনে আমাৰ দেশ, ৰাজ্য, জিলা, চহৰ আৰু গাঁৱৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিব বিচাৰো, তেতিয়া ইয়াৰ সহায় অতি কম হয়। এনে পৰিস্থিতিত আমি মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰো। মানচিত্ৰ হৈছে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ বা তাৰ কোনো অংশৰ সমতল পৃষ্ঠত মাপকাঠি অনুসৰি অংকন কৰা এক প্ৰতিনিধিত্ব বা অংকন। কিন্তু গোলাকাৰ আকৃতি সম্পূৰ্ণৰূপে সমতল কৰাটো অসম্ভৱ।

আমি দেখো যে মানচিত্ৰ আমাৰ বাবে বিভিন্ন উদ্দেশ্যত উপযোগী। এখন মানচিত্ৰই সৰু এলেকা আৰু কেইটামান তথ্য দেখুৱায়। আন এখন মানচিত্ৰত এখন ডাঙৰ কিতাপৰ সমান তথ্য থাকিব পাৰে। বহুতো মানচিত্ৰ একেলগ কৰিলে আমি এখন এটলাছ পাওঁ। এটলাছবোৰ বিভিন্ন আকাৰ, মাপ আৰু বিভিন্ন মাপকাঠিত অংকন কৰা হয়। মানচিত্ৰই গ্ল’বতকৈ বেছি তথ্য প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আছে। তাৰে কেইটামান তলত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

কৰোঁ আহক

এটা পুৰণি ৰবৰৰ বল লওক আৰু ইয়াৰ গোটেইটোতে আপুনি যি বিচাৰে তাকেই অংকন কৰক। আপুনি ইয়াত উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰুও চিহ্নিত কৰিব পাৰে। এতিয়া এই বলটো চাকুৰে কাটি সমতল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক। লক্ষ্য কৰক অংকনবোৰ কেনেকৈ বিকৃত হৈছে।

ভৌতিক মানচিত্ৰ

পৃথিৱীৰ পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি, নদী, মহাসাগৰ আদি স্বাভাৱিক বৈশিষ্ট্য দেখুওৱা মানচিত্ৰবোৰক ভৌতিক বা ৰিলিফ মানচিত্ৰ বোলে।

ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ

চহৰ, নগৰ আৰু গাঁৱ, আৰু পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশ আৰু ৰাজ্যবোৰ সিহঁতৰ সীমাৰে দেখুওৱা মানচিত্ৰবোৰক ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ বোলে।

বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ

কিছুমান মানচিত্ৰই নিৰ্দিষ্ট তথ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে; যেনে ৰাস্তাৰ মানচিত্ৰ, বৰ্ষণৰ মানচিত্ৰ, অৰণ্যৰ বিতৰণ, উদ্যোগ আদি দেখুওৱা মানচিত্ৰবোৰক বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ বুলি জনা যায়। এই মানচিত্ৰবোৰত প্ৰদান কৰা তথ্যৰ ভিত্তিত উপযুক্ত শিৰোনাম দিয়া হয়।

কৰোঁ আহক

চিত্ৰ ৪.১ চাওক। ইয়াত এটা মাপকাঠি আছে। ই স্থানবোৰৰ মাজৰ দূৰত্ব জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, কুঁৱাটো আৰু গছজোপাৰ মাজৰ দূৰত্ব হৈছে $5 \mathrm{~cm}$। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে প্ৰকৃত দূৰত্ব ৫০ মিটাৰ। এতিয়া ডাকঘৰ (A) ৰ পৰা কৰিমৰ ঘৰলৈ (E) দূৰত্ব হৈছে $12 \mathrm{~cm}$। ইয়াৰ অৰ্থ মাটিত ১২০ মিটাৰ কিন্তু আপুনি চৰাইৰ দৰে উৰি $\mathrm{E}$ ৰ পৰা $\mathrm{A}$ লৈ পোনে পোনে যাব নোৱাৰে। আপুনি ৰাস্তাত খোজ কাঢ়িব লাগিব। আহক আমি $\mathrm{E}$ ৰ পৰা $\mathrm{C}$, তাৰ পিছত $\mathrm{C}$ ৰ পৰা $\mathrm{M}$, $\mathrm{M}$ ৰ পৰা $\mathrm{B}$ আৰু $\mathrm{B}$ ৰ পৰা $\mathrm{A}$ লৈ মুঠ খোজ কাঢ়ি যোৱা দূৰত্ব জুখো। এই দূৰত্ববোৰ যোগ কৰক। এইটোৱেই হ’ব কৰিমৰ ঘৰৰ পৰা ডাকঘৰলৈ মুঠ খোজ কাঢ়ি যোৱা দূৰত্ব।

মানচিত্ৰৰ তিনিটা উপাদান আছে - দূৰত্ব, দিশ আৰু চিহ্ন।

দূৰত্ব

মানচিত্ৰবোৰ হৈছে অংকন, যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱী বা তাৰ কোনো অংশক কাগজ এখনত সুমুৱাবলৈ সৰু কৰে। বা আমি ক’ব পাৰো যে মানচিত্ৰবোৰ হ্ৰাসিত মাপকাঠিত অংকন কৰা হয়। কিন্তু এই হ্ৰাসকৰণ অতি সাৱধানে কৰা হয় যাতে স্থানবোৰৰ মাজৰ দূৰত্ব বাস্তৱিক হয়। কাগজত সৰু দূৰত্বই মাটিত ডাঙৰ দূৰত্বক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিলেহে ই সম্ভৱ হ’ব পাৰে। সেয়েহে, এই উদ্দেশ্যেৰে এটা মাপকাঠি বাছনি কৰা হয়। মাপকাঠি হৈছে মাটিত থকা প্ৰকৃত দূৰত্ব আৰু মানচিত্ৰত দেখুওৱা দূৰত্বৰ অনুপাত। উদাহৰণস্বৰূপে, আপোনাৰ স্কুল আৰু ঘৰৰ মাজৰ দূৰত্ব ১০ $\mathrm{km}$। যদি আপুনি এই $10 \mathrm{~km}$ দূৰত্বক মানচিত্ৰত $2 \mathrm{~cm}$ ৰে দেখুৱায়, ইয়াৰ অৰ্থ, মানচিত্ৰত $1 \mathrm{~cm}$ ৰে মাটিত $5 \mathrm{~km}$ দেখুৱাব। আপোনাৰ অংকনৰ মাপকাঠি হ’ব $1 \mathrm{~cm}=5$ $\mathrm{km}$। এনেদৰে, মাপকাঠি যিকোনো মানচিত্ৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদি আপুনি মাপকাঠি জানে, তেন্তে আপুনি মানচিত্ৰত যিকোনো দুটা স্থানৰ মাজৰ দূৰত্ব গণনা কৰিব পাৰিব।

যেতিয়া কাগজত মহাদেশ বা দেশৰ দৰে ডাঙৰ এলেকা দেখুৱাব লাগে, তেতিয়া আমি সৰু মাপকাঠি ব্যৱহাৰ কৰো। উদাহৰণস্বৰূপে মানচিত্ৰত $5 \mathrm{~cm}$ ৰে মাটিত $500 \mathrm{~km}$ দেখুৱায়। ইয়াক সৰু মাপকাঠিৰ মানচিত্ৰ বোলে।

যেতিয়া কাগজত আপোনাৰ গাঁৱ বা চহৰৰ দৰে সৰু এলেকা দেখুৱাব লাগে, তেতিয়া আমি ডাঙৰ মাপকাঠি ব্যৱহাৰ কৰো, অৰ্থাৎ মানচিত্ৰত ৫ $\mathrm{cm}$ ৰে মাটিত মাত্ৰ ৫০০ মিটাৰ দেখুৱায়। ইয়াক ডাঙৰ মাপকাঠিৰ মানচিত্ৰ বোলে।

ডাঙৰ মাপকাঠিৰ মানচিত্ৰই সৰু মাপকাঠিৰ মানচিত্ৰতকৈ বেছি তথ্য দিয়ে।

দিশ

বেছিভাগ মানচিত্ৰত ওপৰৰ সোঁমূৰত ‘$\mathrm{N}$’ আখৰেৰে চিহ্নিত কৰা এটা কাঁড় থাকে। এই কাঁড়টোৱে উত্তৰ দিশ দেখুৱায়। ইয়াক উত্তৰ ৰেখা বোলে। আপুনি উত্তৰ জনিলে আন দিশবোৰ, যেনে পূব, পশ্চিম আৰু দক্ষিণ উলিয়াব পাৰে। চাৰিটা প্ৰধান

চিত্ৰ ৪.১: এখন গাঁৱৰ মানচিত্ৰ

দিশ আছে, উত্তৰ, দক্ষিণ, পূব আৰু পশ্চিম {চিত্ৰ ৪.২ (ক)}। ইহঁতক মূল দিশ বোলে। আন চাৰিটা মধ্যৱৰ্তী দিশ হৈছে উত্তৰ-পূব (NE), দক্ষিণ-পূব (SE), দক্ষিণ-পশ্চিম (SW) আৰু উত্তৰ-পশ্চিম (NW)। আমি এই মধ্যৱৰ্তী দিশবোৰৰ সহায়ত যিকোনো স্থান অধিক সঠিকভাৱে স্থানাংকিত কৰিব পাৰো।

চিত্ৰ ৪.১ ৰ পৰা তলৰ দিশবোৰ উলিয়াওক: (ক) বিকাশৰ ঘৰৰ পৰা সমাজ কেন্দ্ৰ, খেলপথাৰৰ দিশ (খ) দোকানবোৰৰ পৰা স্কুলৰ দিশ।

আমি কম্পাছৰ সহায়ত এটা স্থানৰ দিশ উলিয়াব পাৰো। ই হৈছে প্ৰধান দিশবোৰ উলিয়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক সঁজুলি। ইয়াৰ চুম্বকীয় সূচিডাল সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ দিশলৈ নির্দেশ কৰে {চিত্ৰ ৪.২ (খ)}।

চিত্ৰ ৪.২ (ক) : মূল দিশবোৰ

চিত্ৰ ৪.২ (খ) : এটা কম্পাছ

চিহ্ন

ই হৈছে মানচিত্ৰৰ তৃতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। মানচিত্ৰত বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য যেনে অট্টালিকা, ৰাস্তা, দলং, গছ, ৰেল লাইন বা কুঁৱাৰ প্ৰকৃত আকৃতি আৰু আকাৰ অংকন কৰাটো সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে, ইহঁতক কিছুমান আখৰ, ছাঁ, ৰং, ছবি আৰু ৰেখাৰ দ্বাৰা দেখুওৱা হয়। এই চিহ্নবোৰে সীমিত ঠাইত বহুত তথ্য দিয়ে। এই চিহ্নবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি মানচিত্ৰবোৰ সহজে অংকন কৰিব পাৰি আৰু পঢ়িবলৈ সহজ হয়। আপুনি যদি এটা এলেকাৰ ভাষা নাজানে আৰু সেয়েহে কাৰোবাক বাট-দিহা সুধিব নোৱাৰে, তেন্তেও আপুনি এই চিহ্নবোৰৰ সহায়ত মানচিত্ৰৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে। মানচিত্ৰৰ এক সাৰ্বজনীন ভাষা আছে যি সকলোৱে বুজিব পাৰে। এই চিহ্নবোৰৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে আন্তৰ্জাতিক চুক্তি আছে। ইহঁতক পৰম্পৰাগত চিহ্ন বোলে। কিছুমান পৰম্পৰাগত চিহ্ন চিত্ৰ ৪.৩ ত দেখুওৱা হৈছে।

চিত্ৰ ৪.৩ : পৰম্পৰাগত চিহ্নবোৰ

একেটা উদ্দেশ্যৰ বাবে বিভিন্ন ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, সাধাৰণতে নীলা ৰং পানীৰ ভাগ দেখুৱাবলৈ, মটিয়া পৰ্বত দেখুৱাবলৈ, হালধীয়া মালভূমি দেখুৱাবলৈ আৰু সেউজীয়া সমভূমি দেখুৱাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

চিত্ৰ ৪.৪ : সুন্দৰপুৰ গাঁৱ আৰু ইয়াৰ চৌপাশৰ এলেকাবোৰ

ৰূপরেখা

ৰূপরেখা হৈছে প্ৰধানতঃ স্মৃতি আৰু তৎক্ষণাৎ পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অংকন কৰা এক চিত্ৰ আৰু ই মাপকাঠি অনুসৰি নহয়। কেতিয়াবা এটা এলেকাৰ এখন খৰখেদা অংকনৰ প্ৰয়োজন হয় যাতে আন স্থানবোৰৰ সাপেক্ষে এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান ক’ত অৱস্থিত তাক ক’ব পৰা যায়। ধৰি লওক, আপুনি আপোনাৰ বন্ধুৰ ঘৰলৈ যাব বিচাৰে, কিন্তু আপুনি বাটটো নাজানে। আপোনাৰ বন্ধুৱে হয়তো তেওঁৰ ঘৰলৈ যোৱা বাটটো দেখুৱাবলৈ এখন খৰখেদা অংকন কৰিব পাৰে। এনে খৰখেদা অংকন মাপকাঠি নোহোৱাকৈ অংকন কৰা হয়, আৰু ইয়াক ৰূপরেখা মানচিত্ৰ বোলে।

প্লেন

প্লেন হৈছে ডাঙৰ মাপকাঠিত সৰু এলেকাৰ এখন অংকন। ডাঙৰ মাপকাঠিৰ মানচিত্ৰই বহুত তথ্য দিয়ে, কিন্তু কিছুমান বস্তু আছে যি আমি কেতিয়াবা জানিব বিচাৰিব পাৰো, যেনে এখন কোঠাৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰস্থ, যাক মানচিত্ৰত দেখুৱাব নোৱাৰি। তেতিয়া, আমি মাপকাঠিত অংকন কৰা চিত্ৰবোৰৰ উল্লেখ কৰিব পাৰো, যাক প্লেন বোলে।

কৰোঁ আহক

ৱেব পৰ্টেল School Bhuvan-NCERT লৈ যাওক আৰু উপগ্ৰহৰ ছবিত অনলাইনত চুবুৰীয়াৰ মানচিত্ৰ অংকন কৰক।

চিত্ৰ ৪.৪ চাওক আৰু উলিয়াওক :

(i) নদীখন কোন দিশে বৈ গৈছে?
(ii) ডুমৰী গাঁৱৰ কাষেৰে কেনে ধৰণৰ ৰাস্তা পাৰ হৈ গৈছে?
(iii) সুন্দৰপুৰ কেনে ধৰণৰ ৰেল লাইনৰ ওপৰত অৱস্থিত?
(iv) ৰেল দলংৰ কোন ফালে থানাটো অৱস্থিত?
(v) ৰেল লাইনৰ কোন ফালত তলৰবোৰ অৱস্থিত :

(a) ছত্ৰী
(b) গীৰ্জা
(c) পুখুৰী
(d) মছজিদ
(e) নদী
(f) ডাক আৰু টেলিগ্ৰাফ কাৰ্য্যালয়
(g) কবৰস্থান

অনুশীলনী

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়ক।

(ক) মানচিত্ৰৰ তিনিটা উপাদান কি কি?
(খ) চাৰিটা মূল দিশ কি কি?
(গ) ‘মানচিত্ৰৰ মাপকাঠি’ বুলিলে আপুনি কি বুজায়?
(ঘ) মানচিত্ৰবোৰ গ্ল’বতকৈ কেনেকৈ বেছি সহায়ক?
(ঙ) মানচিত্ৰ আৰু প্লেনৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰক।
(চ) কোনটো মানচিত্ৰই বিৱৰণী তথ্য প্ৰদান কৰে?
(ছ) চিহ্নবোৰে মানচিত্ৰ পঢ়াত কেনেকৈ সহায় কৰে?

২. শুদ্ধ উত্তৰটোত টিক চিন দিয়ক।

(ক) অৰণ্যৰ বিতৰণ দেখুওৱা মানচিত্ৰবোৰ হৈছে

(i) ভৌতিক মানচিত্ৰ
(ii) বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ
(iii) ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ

(খ) নীলা ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয় দেখুৱাবলৈ

(i) পানীৰ ভাগ
(ii) পৰ্বত
(iii) সমভূমি

(গ) কম্পাছ ব্যৱহাৰ কৰা হয় -

(i) চিহ্ন দেখুৱাবলৈ
(ii) প্ৰধান দিশ উলিয়াবলৈ
(iii) দূৰত্ব জুখিবলৈ

(ঘ) মাপকাঠিৰ প্ৰয়োজন

(i) মানচিত্ৰৰ বাবে
(ii) ৰূপরেখাৰ বাবে
(iii) চিহ্নৰ বাবে

কৰিবলগীয়া কামবোৰ

১. আপোনাৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ এখন প্লেন অংকন কৰক আৰু শিক্ষকৰ মেজ, ব্লেকবৰ্ড, ডেস্ক, দুৱাৰ আৰু খিৰিকীবোৰ দেখুৱাওক।

২. আপোনাৰ স্কুলৰ এখন ৰূপরেখা অংকন কৰক আৰু তলৰবোৰ স্থানাংকিত কৰক:

(ক) প্ৰধান শিক্ষকৰ কোঠা
(খ) আপোনাৰ শ্ৰেণীকোঠা
(গ) খেলপথাৰ
(ঘ) পুথিভঁৰাল
(ঙ) কিছুমান ডাঙৰ গছ
(চ) পানী খোৱা ঠাই

মজাৰ বাবে

১. তলত দিয়া ঠাইত এখন মজাৰ উদ্যানৰ প্লেন (য’ত আপুনি কেইবাটাও কাৰ্য্যকলাপ উপভোগ কৰিব পাৰে) বনাওক: উদাহৰণস্বৰূপে জোঁৱাই, ঢাপলি, চিপ, মেৰী-গ’-ৰাউণ্ড, নাও খেল, সাঁতোৰ, হাস্যকৰ দাপোণত চোৱা আদি বা আপুনি ভাবিব পৰা আন যিকোনো বস্তু।