1. ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘ

1.1 ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ

• ਆਰਟਿਕਲ 1****ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਘ ਨੂੰਰਾਜਾਂ,ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ, ਅਤੇਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟਿਕਲ 2 ਨਵੇਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟਿਕਲ 3 ਨਵੇਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
• ਆਰਟਿਕਲ 4****ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

1.2 ਮੁੱਖ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ

1.3 ਸੰਸ਼ੋਧਨ

• ਆਰਟਿਕਲ 1 ਨੂੰ1ਵੀਂ ਸੋਧ (1951) ਰਾਹੀਂ**“ਸਿੱਕਿਮ”** ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
• ਆਰਟਿਕਲ 2 ਨੂੰ10ਵੀਂ ਸੋਧ (1961) ਰਾਹੀਂਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
• ਆਰਟਿਕਲ 3 ਨੂੰ15ਵੀਂ ਸੋਧ (1963) ਰਾਹੀਂਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
• ਆਰਟਿਕਲ 4 ਨੂੰ42ਵੀਂ ਸੋਧ (1976) ਰਾਹੀਂ**“ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘ”** ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2. ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

2.1 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

• ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼****ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸਿੱਧੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਜਾਂਐਡਮਿਨਿਸਟਰੇਟਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

2.2 ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (2024 ਤੱਕ)

2.3 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ

• ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇਲੱਦਾਖ ਨੂੰਧਾਰਾ 370 (ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਈ 2019 ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਅਤੇਧਾਰਾ 371A (ਲੱਦਾਖ ਲਈ) ਹੇਠਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
• ਦਿੱਲੀ****ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰਧਾਰਾ 239AA ਹੇਠਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2.4 ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ: ਰਾਜ ਬਨਾਮ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

3. ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ

3.1 ਧਾਰਾ 1 ਤੋਂ 4

3.2 ਮੁੱਖ ਸੋਧਾਂ

• ਪਹਿਲੀ ਸੋਧ (1951): ਸਿੱਕਿਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
• ਦਸਵੀਂ ਸੋਧ (1961): ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
• ਪੰਦਰਵੀਂ ਸੋਧ (1963): ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਬਿਆਲੀਵੀਂ ਸੋਧ (1976): ਉਦੇਸ਼ਿਕ ਵਿੱਚ “ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘ” ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

4. ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਦ

• 1950: ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ।
• 1956: ਸਿੱਕਿਮ ਰਾਜ ਬਣਿਆ।
• 1961: ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣੇ।
• 1963: ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਬਣਿਆ।
• 1976: “ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘ” ਉਦੇਸ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• 2019: ਅਰਟੀਕਲ 370 (ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ) ਰੱਦ ਹੋਇਆ।
• 2019: ਲੇਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ।

5. ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (SSC, RRB)

5.1 ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

• ਇੱਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਇੱਕਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਜਾਂਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ।

5.2 ਕਿਹੜਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ “ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼” ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?

• ਦਿੱਲੀ****ਆਰਟਿਕਲ 239AA ਤਹਿਤ ਇੱਕਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ।

5.3 ਕਿਹੜਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੋ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਲਯ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ?

• ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 1952 ਵਿੱਚਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਵਿਲਯ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ।

5.4 ਕਿਹੜਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 2019 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸੀ?

• ਲੱਦਾਖ 2019 ਵਿੱਚਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ।

5.5 ਕਿਹੜਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ?

• ਅੰਡਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ****ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂਗਵਰਨਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ।

6. ਸਾਰ ਤਾਲਿਕਾ