1. ભારતનો સંઘ

1.1 ભારતનું સંવિધાન

• કલમ 1****ભારતના સંઘનેરાજ્યો,કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, અનેભારતના પ્રદેશ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
• કલમ 2 નવા રાજ્યોનેસંઘમાં પ્રવેશ આપવાની જોગવાઈ કરે છે.
• કલમ 3 નવા રાજ્યોનાગઠન અને અસ્તિત્વમાં રહેલા રાજ્યોની સરહદોમાં ફેરફાર સાથે વ્યવહાર કરે છે.
• કલમ 4****રાજ્યો સાથે સંબંધિતસંઘની સત્તાઓ રજૂ કરે છે.

1.2 મુખ્ય જોગવાઈઓ

1.3 સુધારાઓ

• કલમ 1 નેપ્રથમ સુધારો (1951) દ્વારા સુધારવામાં આવી હતી અને તેમાં**“સિક્કિમ”** રાજ્ય તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.
• કલમ 2 ને10મો સુધારો (1961) દ્વારા સુધારવામાં આવી હતી અને તેમાંગોવા, દમણ અને દિવ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ તરીકે સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા.
• કલમ 3 ને15મો સુધારો (1963) દ્વારા સુધારવામાં આવી હતી અને તેમાંનાગાલેન્ડ રાજ્યના રચના માટે જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
• કલમ 4 ને42મો સુધારો (1976) દ્વારા સુધારવામાં આવી હતી અને તેમાં પ્રસ્તાવનામાં**“ભારત સંઘ”** ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.

2. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો

2.1 વ્યાખ્યા

• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોપ્રશાસનિક રીતેભારત સંઘનો ભાગ છે અનેકેન્દ્ર સરકારનાસીધા નિયંત્રણ હેઠળ છે.
• તેમને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર અથવાપ્રશાસક હોઈ શકે છે, જેનેરાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવે છે.

2.2 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની યાદી (2024 મુજબ)

2.3 વિશેષ દરજ્જો

• જમ્મુ અને કાશ્મીર અનેલદ્ખનેકલમ 370 (2019માં જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે રદ કરવામાં આવી) અનેકલમ 371A (લદ્ખ માટે) હેઠળવિશેષ દરજ્જો છે.
• દિલ્હી****કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે જેનેકલમ 239AA હેઠળવિશેષ દરજ્જો છે.

2.4 મુખ્ય તફાવતો: રાજ્ય વિ. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ

3. સંઘ અને પ્રદેશો માટે સંવિધાનિક જોગવાઈઓ

3.1 કલમ 1 થી 4

3.2 મુખ્ય સુધારાઓ

• પ્રથમ સુધારો (1951): સિક્કિમને રાજ્ય તરીકે ઉમેર્યું.
• દસમો સુધારો (1961): ગોવા, દમણ અને દિવને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ તરીકે ઉમેર્યા.
• પંદરમો સુધારો (1963): નાગાલેન્ડ રાજ્યની રચના કરી.
• બેતાળીસમો સુધારો (1976): પ્રસ્તાવનામાં “ભારતના સંઘ” ઉમેર્યું.

4. મહત્વપૂર્ણ તારીખો અને પદો

• 1950: ભારતનું સંવિધાન અમલમાં આવ્યું.
• 1956: સિક્કિમ રાજ્ય બન્યું.
• 1961: ગોવા, દમણ અને દિવ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યા.
• 1963: નાગાલેન્ડ રાજ્ય બન્યું.
• 1976: પ્રસ્તાવનામાં “ભારતના સંઘ” ઉમેર્યું.
• 2019: અનુચ્છેદ 370 રદ (જમ્મુ અને કાશ્મીર).
• 2019: લદ્દાખ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યું.

5. વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (SSC, RRB)

5.1 રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વચ્ચેનો તફાવત શું છે?

• રાજ્ય પાસેરાજ્યપાલ અનેવિધાનસભા હોય છે.
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ****લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર અથવાપ્રશાસક દ્વારા શાસિત થાય છે અને તેમાંવિધાનસભા હોઈ શકે છે અથવા ન પણ હોઈ શકે.

5.2 કયા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશને “રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ” તરીકે વિશેષ દરજ્જો મળ્યો છે?

• દિલ્હી****કલમ 239AA હેઠળરાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ છે.

5.3 કયું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વિલયથી બન્યું હતું?

• ચંડીગઢ****1952માં પંજાબ અને હરિયાણાના વિલયથી બન્યું હતું.

5.4 2019માં કયું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યું હતું?

• લદ્દાખ****2019માં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાંથી બન્યું હતું.

5.5 કયું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા શાસિત થાય છે?

• અંડમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ****રાષ્ટ્રપતિ દ્વારારાજ્યપાલ મારફતે શાસિત થાય છે.

6. સારાંશ કોષ્ટક