१. भारतीय संघ

१.१ भारतीय संविधान

• कलम १ भारतीय संघाची व्याख्या राज्ये, केंद्रशासित प्रदेश आणि भारताचा प्रदेश यांचा समावेश करून करते.
• कलम २ नवीन राज्यांच्या संघात प्रवेशासाठी तरतूद करते.
• कलम ३ विद्यमान राज्यांच्या सीमा बदलणे आणि नवीन राज्ये निर्माण करणे याशी संबंधित आहे.
• कलम ४ राज्यांशी संबंधित संघाच्या अधिकारांची रूपरेषा सांगते.

१.२ मुख्य तरतुदी

१.३ दुरुस्त्या

• कलम १ मध्ये पहिल्या दुरुस्ती (१९५१) द्वारे “सिक्कीम” राज्य म्हणून समाविष्ट करण्यात आले.
• कलम २ मध्ये दहाव्या दुरुस्ती (१९६१) द्वारे गोवा, दमण आणि दीव केंद्रशासित प्रदेश म्हणून समाविष्ट करण्यात आले.
• कलम ३ मध्ये पंधराव्या दुरुस्ती (१९६३) द्वारे नागालॅंड राज्याची निर्मिती करण्याची तरतूद करण्यात आली.
• कलम ४ मध्ये बेचाळिसाव्या दुरुस्ती (१९७६) द्वारे प्रस्तावनेत “भारतीय संघ” समाविष्ट करण्यात आले.

२. केंद्रशासित प्रदेश

२.१ व्याख्या

• केंद्रशासित प्रदेश प्रशासकीयदृष्ट्या भारतीय संघाचा भाग आहेत आणि केंद्र सरकारच्या थेट नियंत्रणाखाली आहेत.
• त्यांच्यावर राष्ट्रपतींद्वारे नियुक्त केलेला लेफ्टनंट गव्हर्नर किंवा प्रशासक असू शकतो.

२.२ केंद्रशासित प्रदेशांची यादी (२०२४ पर्यंत)

२.३ विशेष दर्जा

• जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख यांना कलम ३७० (जम्मू आणि काश्मीरसाठी २०१९ मध्ये रद्द) आणि कलम ३७१अ (लडाखसाठी) अंतर्गत विशेष दर्जा आहे.
• दिल्ली हा कलम २३९अअ अंतर्गत विशेष दर्जा असलेला केंद्रशासित प्रदेश आहे.

२.४ मुख्य फरक: राज्य vs केंद्रशासित प्रदेश

३. संघ आणि प्रदेशांसाठीच्या संवैधानिक तरतुदी

३.१ कलम १ ते ४

३.२ मुख्य दुरुस्त्या

• पहिली दुरुस्ती (१९५१): सिक्कीम राज्य म्हणून समाविष्ट.
• दहावी दुरुस्ती (१९६१): गोवा, दमण आणि दीव केंद्रशासित प्रदेश म्हणून समाविष्ट.
• पंधरावी दुरुस्ती (१९६३): नागालॅंड राज्याची निर्मिती.
• बेचाळिसावी दुरुस्ती (१९७६): प्रस्तावनेत “भारतीय संघ” समाविष्ट.

४. महत्त्वाच्या तारखा आणि संज्ञा

• १९५०: भारतीय संविधान अंमलात आले.
• १९५६: सिक्कीम राज्य झाले.
• १९६१: गोवा, दमण आणि दीव केंद्रशासित प्रदेश झाले.
• १९६३: नागालॅंड राज्य झाले.
• १९७६: प्रस्तावनेत “भारतीय संघ” समाविष्ट.
• २०१९: कलम ३७० रद्द (जम्मू आणि काश्मीर).
• २०१९: लडाख केंद्रशासित प्रदेश झाला.

५. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (SSC, RRB)

५.१ राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेश यात काय फरक आहे?

• राज्य कडे राज्यपाल आणि विधानसभा असते.
• केंद्रशासित प्रदेश वर लेफ्टनंट गव्हर्नर किंवा प्रशासक शासन करतो आणि त्याच्याकडे विधानसभा असू शकते किंवा नसू शकते.

५.२ कोणत्या केंद्रशासित प्रदेशाला “राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश” असा विशेष दर्जा आहे?

• दिल्ली हा कलम २३९अअ अंतर्गत राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश आहे.

५.३ कोणता केंद्रशासित प्रदेश दोन केंद्रशासित प्रदेशांच्या विलीनीकरणातून तयार झाला?

• चंदीगड हा १९५२ मध्ये पंजाब आणि हरियाणाच्या विलीनीकरणातून तयार झाला.

५.४ २०१९ मध्ये कोणता केंद्रशासित प्रदेश तयार झाला?

• लडाख हा २०१९ मध्ये जम्मू आणि काश्मीरपासून तयार झाला.

५.५ कोणता केंद्रशासित प्रदेश राष्ट्रपतींद्वारे शासित आहे?

• अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह हा राज्यपालाद्वारे राष्ट्रपतींद्वारे शासित आहे.

६. सारांश सारणी