राजकीय महत्त्वाच्या घटनात्मक सुधारणा
राज्यशास्त्र | संविधानिक दुरुस्त्या – ६० मिनिटांचे पुनरावलोकन पत्र
(RRB NTPC/Group-D/ALP स्टेज-२ साठी)
🔖 1. माहीत असलेल्या ५ ‘W’
- काय: “कलम ३६८ अंतर्गत संविधानात अधिकृत बदल”
- कोण: फक्त संसद (राज्यसभा + लोकसभा)
- कधी: १९५१ → आतापर्यंत १०५ दुरुस्त्या (ताजी: १०५वी, २०२१)
- कुठे: ३ मार्ग – साधे बहुमत / विशेष बहुमत / विशेष + ≥½ राज्यांची मंजुरी
- का: अडचणी दूर करण्यासाठी, सामाजिक-राजकीय गरजा प्रतिबिंबित करण्यासाठी
⚡ 2. मेगा-यादी (टॉप २०) – क्लिक करा विस्तारासाठी
कालानुक्रमिक जलद सारणी – दुरुस्ती, वर्ष, १ ओळीचा परिणाम
| # | वर्ष | 1-ओळ परिणाम | परीक्षेसाठी सुलभ हुक |
|---|---|---|---|
| 1st | 1951 | भू-सुधार कायदे संरक्षित करण्यासाठी 9 वेळापत्रक | “1-9 Land” |
| 7th | 1956 | भाषिक आधारावर राज्यांचे पुनर्रचन | “7 States” |
| 10th | 1961 | दादरा-एन-हवेली → केंद्रशासित प्रदेश | “10 Dad” |
| 12th | 1962 | गोवा-दमण-दीव → केंद्रशासित प्रदेश | “12 Goa” |
| 13th | 1962 | नागालँड राज्य + कलम 371A | “13 Nag” |
| 21st | 1967 | सिंधी अधिकृत भाषा | “21 Sindhi” |
| 24th | 1971 | न्यायिक पुनरावलोकनावर बंधन; कलम 13(4) समाविष्ट | “24 Court-cut” |
| 25th | 1971 | मालमत्तेचा अधिकार मूलभूत अधिकारांतून रद्द; कलम 31C | “25 Property-out” |
| 26th | 1971 | प्रिव्ही पर्सेस रद्द | “26 Prince-out” |
| 31st | 1973 | 2001 पर्यंत लोकसभा जागा वाढीवर बंदी | “31 Seats till 2001” |
| 36th | 1975 | सिक्किम सहयोगी राज्य | “36 Sik-Associate” |
| 38th | 1975 | आणीबाणीचे अधिकार; राष्ट्रपती राज्य कलम 352 | “38 Emergency” |
| 42nd | 1976 | मिनी-संविधान; प्रस्तावनेत “समाजवादी धर्मनिरपेक्ष” जोडले | “42 Mini” |
| 44th | 1978 | मालमत्तेचा अधिकार कायदेशीर अधिकार; कलम 300A | “44 Property-Legal” |
| 52nd | 1985 | पक्षांतरविरोधी कायदा (10 वेळापत्रक) | “52 Defect-Killer” |
| 61st | 1988 | मतदान वय 18-21 वर्षे | “61 Vote-18” |
| 69th | 1991 | दिल्ली → राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश | “69 Dilli-UT” |
| 73rd | 1992 | पंचायती राज (भाग-IX) | “73 Gram-Sabha” |
| 74th | 1992 | नगरपालिका (भाग-IXA) | “74 Nagar-Raj” |
| 86th | 2002 | 6-14 वयोगटासाठी शिक्षणाचा अधिकार; कलम 21A | “86 School-RTE” |
| 92nd | 2003 | 0-6 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण DPSP मध्ये | “92 Tiny-Tots” |
| 97th | 2011 | सहकारी संस्था म्हणून कलम 43B | “97 Co-op” |
| 101st | 2016 | GST; कलम 279A → GST परिषद | “101 One-Tax” |
| 103rd | 2019 | 10% EWS आरक्षण; कलम 15(6), 16(6) | “103 EWS-10” |
| 104th | 2020 | लोकसभा/विधानसभांमध्ये SC/ST आरक्षण 2030 पर्यंत वाढवले | “104 Res-2030” |
| 105th | 2021 | राज्य यादी → समवर्ती यादी: “सहकारी संस्था” | “105 Shift-List” |
🧠 3. मेमरी हॅक्स
- 1-9 जमीन → 1 ली सुधारणा → 9 वी अनुसूची → जमीन कायदे
- 7 राज्ये → 7 वी = राज्यांचे पुनर्रचना
- 42 = 4+2 = “मिनी” (सर्वात मोठी)
- 73-74 = “डबल पंचायत” (ग्रामीण + शहरी)
- 101 = “एक-कर” (GST)
🔢 4. सुधारणा मार्ग एका नजरेत
| मार्ग | गरज | उदाहरण |
|---|---|---|
| साधे बहुमत | RS+LS >50% उपस्थित & मतदान | राज्यांची निर्मिती/नाव बदल (3 री) |
| विशेष बहुमत | ≥2/3 सदस्य उपस्थित & मतदान + ≥½ एकूण सदस्यसंख्या | 24 वी, 42 वी, 101 वी |
| विशेष + राज्यांची मंजुरी | वरील + ≥½ राज्य विधानसभा | राष्ट्रपतींची निवड (11 वी), 7 वी (अनुसूची), 61 वी (मतदान वय) |
❓ 5. शक्य MCQs (लपविलेले उत्तरे)
(टॅप करा तपासण्यासाठी)
Q1. कोणत्या सुधारणेने “समाजवादी आणि धर्मनिरपेक्ष” हे प्रस्तावनेत जोडले?
42 वी सुधारणा, 1976
Q2. 9 वी अनुसूची कोणत्या सुधारणेने घातली गेली?
1 ली सुधारणा, 1951
Q3. मतदान वय 21 वरून 18 वर्षांवर कमी केले –
61 वी सुधारणा, 1988
Q4. वस्तू आणि सेवा कर (GST) कोणत्या सुधारणेने आणला गेला?
101 वी सुधारणा, 2016
Q5. कोणती सुधारणा “मिनी संविधान” म्हणून ओळखली जाते?
42 वी सुधारणा
Q6. मूलभूत हक्कांमधून मालमत्तेचा अधिकार काढून टाकण्यात आला –
४४ वी घटनादुरुस्ती, १९७८ (कलम ३००A)
Q7. पक्षांतरविरोधी तरतुदी या घटनादुरुस्तीत आहेत –
५२ वी घटनादुरुस्ती, १९८५ (१० वा अनुसूची)
Q8. पंचायती राज संस्था कोणत्या घटनादुरुस्तीने निर्माण केल्या?
७३ वी घटनादुरुस्ती, १९९२
Q9. सिक्कीमला पूर्ण राज्य बनवण्यात आले –
३६ वी → संलग्न (१९७५); ३५ वी → पूर्ण राज्य (१९७५) (टीप: ३६ वी आधी, ३५ वी नंतर – चाल!)
Q10. नवीनतम (१०५ वी) घटनादुरुस्ती कशावर आहे –
“सहकारी संस्था” राज्य यादीतून समवर्ती यादीत हलवणे
✔️ 6. एक-मिनिट तपासणी यादी
- प्रस्तावनेची कीवर्ड – समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, अखंडता (४२ वी)
- ९ व्या अनुसूचीचा उद्देश – भूमिसुधार कायद्यांना संरक्षण
- घटनादुरुस्तीचे ३ मार्ग – साधा, विशेष, विशेष+राज्ये
- ४२ वी = लघु; ४४ वी = मालमत्ता मूलभूत हक्कांबाहेर
- ७३-७४ = स्थानिक स्वराज्य जुळे; १०१ = GST; १०३ = १०% EWS
पुनरावलोकन → आठवण → परीक्षेत धमाल!
BETA
