રાજકીય મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સુધારાઓ
રાજ્યવ્યવસ્થા | બંધારણીય સુધારાઓ – 60 મિનિટનું રિવિઝન શીટ
(RRB NTPC/Group-D/ALP Stage-2 માટે)
🔖 1. જાણવા જેવું 5 W’s
- શું: “અનુચ્છેદ 368 હેઠળ બંધારણમાં ઔપચારિક ફેરફાર”
- કોણ: માત્ર સંસદ (રાજ્યસભા + લોકસભા)
- ક્યારે: 1951 → અત્યાર સુધીમાં 105 સુધારાઓ (તાજેતરનો: 105મો, 2021)
- ક્યાં: 3 માર્ગો – સામાન્ય બહુમતી / વિશેષ બહુમતી / વિશેષ + ≥½ રાજ્યોની મંજૂરી
- કેમ: મુશ્કેલીઓ દૂર કરવા, સામાજિક-રાજકીય જરૂરિયાતોને અનુરૂપ ફેરફારો
| # | વર્ષ | 1-લાઇન અસર | પરીક્ષા-મિત્ર હૂક |
|---|---|---|---|
| 1મી | 1951 | જમીન સુધારા કાયદાઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે 9મી અનુસૂચિ | “1-9 Land” |
| 7મી | 1956 | ભાષાવાર રાજ્યોનું પુનઃસંગઠન | “7 States” |
| 10મી | 1961 | દાદરા-એન-હવેલી → કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ | “10 Dad” |
| 12મી | 1962 | ગોવા-દમણ-દીવ → કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ | “12 Goa” |
| 13મી | 1962 | નાગાલેન્ડ રાજ્ય + કલમ 371A | “13 Nag” |
| 21મી | 1967 | સિંધીને સત્તાવાર ભાષા તરીકે માન્યતા | “21 Sindhi” |
| 24મી | 1971 | ન્યાયિક સમીક્ષા ઘટાડી; કલમ 13(4) ઉમેરાઈ | “24 Court-cut” |
| 25મી | 1971 | મિલ્કિયતના અધિકારને મૂળભૂત અધિકારમાંથી દૂર; કલમ 31C | “25 Property-out” |
| 26મી | 1971 | પ્રિવી પર્સ રદ | “26 Prince-out” |
| 31મી | 1973 | લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા 2001 સુધી સ્થિર | “31 Seats till 2001” |
| 36મી | 1975 | સિક્કિમ સહયોગી રાજ્ય બને છે | “36 Sik-Associate” |
| 38મી | 1975 | આપત્કાળીન સત્તાઓ; રાષ્ટ્રપતિ શાસન કલમ 352 | “38 Emergency” |
| 42મી | 1976 | મિની-ઘટનાપત્ર; પ્રस्तावનામાં “સામાજિકતા ધર્મનિરપેક્ષતા” ઉમેરાયું | “42 Mini” |
| 44મી | 1978 | મિલ્કિયતનો અધિકાર કાનૂની અધિકાર તરીકે; કલમ 300A | “44 Property-Legal” |
| 52મી | 1985 | વિરોધાભાસ વિરોધી કાયદો (10મી અનુસૂચિ) | “52 Defect-Killer” |
| 61મી | 1988 | મતદાનની ઉંમર 18-21 વર્ષ | “61 Vote-18” |
| 69મી | 1991 | દિલ્હી → રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ | “69 Dilli-UT” |
| 73મી | 1992 | પંચાયતી રાજ (ભાગ-IX) | “73 Gram-Sabha” |
| 74મી | 1992 | નગરપાલિકાઓ (ભાગ-IXA) | “74 Nagar-Raj” |
| 86મી | 2002 | શિક્ષણનો અધિકાર 6-14 વર્ષ; કલમ 21A | “86 School-RTE” |
| 92મી | 2003 | 0-6 વર્ષ માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ DPSPમાં | “92 Tiny-Tots” |
| 97મી | 2011 | સહકારી સંસ્થાઓ તરીકે કલમ 43B | “97 Co-op” |
| 101મી | 2016 | GST; કલમ 279A → GST કાઉન્સિલ | “101 One-Tax” |
| 103મી | 2019 | 10% EWS અનામત; કલમ 15(6), 16(6) | “103 EWS-10” |
| 104મી | 2020 | લોકસભા/રાજ્યસભામાં SC/ST માટે અનામત 2030 સુધી લંબાવ્યું | “104 Res-2030” |
| 105મી | 2021 | રાજ્ય યાદી → સંવર્તમાન યાદી: “સહકારી સંસ્થાઓ” | “105 Shift-List” |
🧠 3. મેમરી હેક્સ
- 1-9 Land → 1મી સુધારક → 9મી શેડ્યુલ → જમીનના કાયદાઓ
- 7 States → 7મી = રાજ્યોનું પુનર્ગઠન
- 42 = 4+2 = “મિની” (સૌથી મોટી)
- 73-74 = “ડબલ પંચાયત” (ગ્રામ્ય + શહેરી)
- 101 = “વન-ટેક્સ” (GST)
🔢 4. સુધારાના માર્ગો @ એક નજરમાં
| માર્ગ | જરૂરિયાતો | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| સરળ બહુમતી | RS+LS >50% હાજર અને મતદાન | રાજ્યોની રચના/નામ બદલવું (3મી) |
| વિશેષ બહુમતી | ≥2/3 સભ્યો હાજર અને મતદાન + ≥½ કુલ સભ્યસંખ્યા | 24મી, 42મી, 101મી |
| વિશેષ + રાજ્યોની મંજૂરી | ઉપર + ≥½ રાજ્ય વિધાનસભાઓ | રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી (11મી), 7મી (શેડ્યુલ્સ), 61મી (મતદાન વય) |
❓ 5. સંભવિત MCQs (જવાબ છુપાયેલા છે)
(ટેપ કરો જોવા માટે)
Q1. કઈ સુધારકે “સોશિયાલિસ્ટ અને સેક્યુલર” પ્રસ્તાવનામાં ઉમેર્યું?
42મી સુધારક, 1976
Q2. 9મી શેડ્યુલ કઈ સુધારક દ્વારા ઉમેરાઈ?
1મી સુધારક, 1951
Q3. મતદાન વય 21માંથી 18 વર્ષે ઘટાડી કઈ સુધારકે કરી?
61મી સુધારક, 1988
Q4. વસ્તુ અને સેવાઓ કર (GST) કઈ સુધારક દ્વારા લાગુ થયો?
101મી સુધારક, 2016
Q5. કઈ સુધારકને “મિની બંધારણ” કહેવામાં આવે છે?
42મી સુધારક
પ્ર.6. મૂળભૂત અધિકારોમાંથી મિલ્કતનો અધિકાર કયા દ્વારા કાઢી નાખવામાં આવ્યો –
44મી સુધારો, 1978 (કલમ 300A)
પ્ર.7. વિફળતા-વિરોધી જોગવાઈઓ કયા સુધારામાં સમાવિષ્ટ છે –
52મી સુધારો, 1985 (10મી અનુસૂચિ)
પ્ર.8. કયા સુધારાએ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓની રચના કરી?
73મી સુધારો, 1992
પ્ર.9. સિક્કિમને સંપૂર્ણ રાજ્ય બનાવવામાં આવ્યું –
36મી → સહયોગી (1975); 35મી → સંપૂર્ણ રાજ્ય (1975) (નોંધ: પહેલા 36મી, પછી 35મી – ચાલાકી!)
પ્ર.10. તાજેતરનો (105મો) સુધારો શું સંદર્ભે છે –
“સહકારી સંસ્થાઓ”ને રાજ્ય યાદીમાંથી સંવર્તમાન યાદીમાં ખસેડવી
✔️ 6. એક મિનિટનું ચેકલિસ્ટ
- પ્રस्तावના મુખ્ય શબ્દો – સામાજિકતા, ધર્મનિરપેક્ષતા, અખંડતા (42મી)
- 9મી અનુસૂચિનો હેતુ – જમીન સુધારા કાયદાઓને સુરક્ષિત કરવો
- સુધારાના 3 માર્ગ – સરળ, વિશેષ, વિશેષ+રાજ્યો
- 42મી = મિની; 44મી = મિલ્કત FRમાંથી બહાર
- 73-74 = સ્થાનિક સ્વશાસન જોડિયું; 101 = GST; 103 = 10% EWS
ફરી વાંચો → યાદ કરો → પરીક્ષામાં ઝળકો!
BETA
