सामान्य जागरूकता भारतीय इतिहास टाइमलाइन
📌 आरआरबीसाठी इंडियन हिस्ट्री क्विक-रिव्हिजन शीट
⚡ शेवटच्या दिवसाचा क्रॅम शीट – खिशात मावणारे फक्त तथ्य!
1. स्टोन-ब्रॉन्झ-आयर्न @ एका नजरेत
| टप्पा | कालावधी | सुपर-तथ्य |
|---|---|---|
| पॅलिओलिथिक | 2 मि–१०,००० इ.स.पू. | शिकार, धातू नाही |
| मेसोलिथिक | १०,०००–४,००० इ.स.पू. | मायक्रोलिथ्स, पहिला कुत्रा |
| निओलिथिक | ४,०००–१,८०० इ.स.पू. | गहू, कापूस, नांगर |
| चाल्कोलिथिक | २,५००–७०० इ.स.पू. | तांबे + दगड = “चाल्को” |
| आयर्न-एज | १,००० इ.स.पू. पासून | पेंटेड-ग्रे वेअर (PGW) |
मेमोनिक: PMNCI – “प्रेझ. नेहरू मेड इंडिया” (पॅलिओ → मेसो → निओ → चाल्को → आयर्न)
2. इंडस व्हॅली (सिंधू-सरस्वती)
- तारीख: २,५००–१,७५० इ.स.पू. (परिपक्व टप्पा)
- सर्वात मोठे स्थळ: मोहेंजो-दारो (पाक.)
- सर्वात मोठे भारतीय स्थळ: राखीगड़ी (हरियाणा)
- बंदर: लोथल (डॉक)
- लिपी: चित्रमय, बाउस्ट्रोफेडॉन (बैल-नांगर शैली)
- नाणी, लोखंड, घोडा, मंदिर, प्रमुख देवाची मूर्ती नाही
ट्रिक: लोथल = “लो” “थळ” = लो टायडल पोर्ट = डॉकयार्ड
3. वैदिक आणि महाजनपद युग
| वेद | अर्थ | उपवेद | ट्रिक |
|---|---|---|---|
| ऋग | स्तुती | आयुर्वेद | “ऋग-वेद” = औषध |
| यजुर्वेद | पूजा | धनुर्वेद | धनुष्य = शस्त्र |
| साम | गाणे | गंधर्ववेद | सा-रे-ग-म = संगीत |
| अथर्व | मंत्र | शिल्प + अर्थ | “अथर्व-क्राफ्ट” |
- १६ महाजनपदे (६०० इ.स.पू.) – मगध, वत्स, अवंती टॉप त्रिकूट
- पहिले प्रजासत्ताक: वज्जी/वृजी (राजधानी वैशाली)
4. बौद्ध धर्म विरुद्ध जैन धर्म – 2-स्तंभ किल
| बिंदू | बौद्ध धर्म | जैन धर्म |
|---|---|---|
| संस्थापक | गौतम (इ.स.पू. 563) | ऋषभ → २४ वे महावीर (इ.स.पू. ५४०) |
| जन्मस्थान | लुंबिनी | कुंडग्राम (वैशाली) |
| प्रतीक | धर्मचक्र | सिंह |
| ग्रंथ | त्रिपिटक | १२ अंग |
| अहिंसा | मध्यम | अत्यंत (मुखपट्ट, झाडू मारणे) |
| मोक्ष | निर्वाण (दुःखाचा अंत) | मोक्ष (सिद्धलोक) |
स्मरणमंत्र: “BL” – बुद्ध लुंबिनी; “JK” – जिन कुंडग्राम
५. मौर्य ते गुप्त – गोल्डन फ्रेम
| साम्राज्य | संस्थापक | राजधानी | GC (Grand-Chart) |
|---|---|---|---|
| मौर्य | चंद्रगुप्त | पाटलिपुत्र | मेगस्थनीज, कौटिल्य |
| शुंग | पुष्यमित्र | पाटलिपुत्र | अग्निमित्र कालिदास नाटक |
| सातवाहन | सिमुक | प्रतिष्ठान | गौतमीपुत्र सातकर्णी |
| कुषाण | कुजुल कडफिस | पुरुषपुर | कनिष्क, महायान, ७८ शक संवत |
| गुप्त | श्रीगुप्त | पाटलिपुत्र | चंद्रगुप्त-१ “महाराजाधिराज”, इ.स. ३२० पासून |
सूत्र:
भारताचा सुवर्णयुग = गुप्त युग (इ.स. ३२०-५५०)
कारणे: नागर, दशमान पद्धत, आर्यभट, कालिदास, मेहरौली खांब (लोखंड)
६. दक्षिण भारतीय संगम व त्रिकूट
- संगम = ३ सभा (मदुराई) – पहिली पौराणिक; तिसरी (ऐतिहासिक) इ.स.पू. १-३
- चेर → वंजी (केरळ), प्रतीक धनुष्य
- चोळ → उरैयूर (नंतर तंजावूर), प्रतीक वाघ
- पांड्य → मदुराई, प्रतीक मासा
ट्रिक: “BTC” – बँक टायगर कॅश: Bow-Tiger-Chera-Chola; पांड्य=Fish (पाणी)
७. दिल्ली सल्तनत – ५+१ राजवट
| राजवंश | वर्षे | पहिला राजा | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| गुलाम | 1206-90 | कुतुब-उद-दीन | कुतुब मिनार बांधली |
| खिलजी | 1290-1320 | जलालुद्दीन | बाजार + भाव नियंत्रण |
| तुघलक | 1320-1414 | गियासुद्दीन | टोकन चलन, दौलताबाद हालचाल |
| सैय्यद | 1414-51 | खिज्र खान | मंगोलांचा कठपुतळी |
| लोदी | 1451-1526 | बहलोल | इब्राहिम पानिपत-1 मध्ये मरण पावला |
स्मरण: SLK-T-S-L → “Sultan Likes Tea Sweet Long” (Slave-Khilji-Tughlaq-Sayyid-Lodi)
8. मुघल मनसबदारी – 1-ओळ
बाबर (1526) → अकबर (1556-1605) → शाहजहाँ (ताज) → औरंगजेब (शिखर 1680) → फर्रुख → अधोगती 1857
सूत्र: 6+1 = 6 महान + 1 बहादूर (शेवटचा)
9. युरोपियन ते 1857 – ‘C-F-P-D-B’
| कंपनी | वर्ष | ठिकाण | तथ्य |
|---|---|---|---|
| पोर्तुगीज | 1498 | कालिकत | पहिली फॅक्टरी |
| डच | 1602 | मसुलीपटनम | पहिली छपाई |
| इंग्रज | 1600 | E.I.Co. | प्लासीची लढाई 1757 |
| डॅनिश | 1616 | त्रंकेबार | सेरामपूर महाविद्यालय |
| फ्रेंच | 1664 | पाँडिचेरी | वंडीवाशची लढाई 1760 |
ट्रिक: “Come First Please Do Best” – आगमनाचा क्रम
10. 1857 चा बंड – 5M-5L
- सुरुवात 10 मे मेरठ – मंगल पांडे 29 मार्च बर्रेकपूर
- 5 प्रमुख नेते: नाना साहेब, तात्या टोपे, राणी लक्ष्मीबाई, बेगम हजरत महल, कुंवर सिंग
- शेवट: 1858 – GoI अधिनियम – Secretary of State (द्वैध नियंत्रण संपले)
11. Governors-General सूत्र सारणी
| नाव | वर्ष | पंच-शब्द |
|---|---|---|
| वॉरन हेस्टिंग्ज | 1773 | पहिला |
| कॉर्नवॉलिस | 1786 | पोलिस+स्थायी निपटारा |
| वेल्स्ली | 1798 | अनुषंगी करार |
| डलहौसी | 1848 | लॅप्सचा सिद्धांत |
| कॅनिंग | 1856 | 1857 + राणीची घोषणा 1858 |
१२. काँग्रेस व गांधी युग
- १८८५ मुंबई, ए.ओ. ह्यूम, पहिले अध्यक्ष डब्ल्यू.सी. बॅनर्जी
- १९०५ बंगाल विभाजन → स्वदेशी
- १९१६ लखनौ करार – काँग्रेस-लीग
- १९१९ रौलेट + जालियनवाला
- १९२० एनसीएम – पहिले जनआंदोलन
- १९३० सीडीएम – डांडी १२ मार्च – २४ दिवस, ३९० किमी
- १९४२ भारत छोडो – ‘करा किंवा मरा’
- १९४६ आयएनए चौकश्या – रासबिहारी व सुभाषचंद्र
सूत्र: “१९-२०-३०-४०” – १९१९,१९२०,१९३०,१९४० (महत्त्वाचे दशक)
१३. स्वातंत्र्याचा पूर्ण वर्तुळाकार
| करार/योजना | वर्ष | पंच-बिंदू |
|---|---|---|
| क्रिप्स | १९४२ | डॉमिनिओन ऑफर |
| व्हेव्हेल | १९४५ | शिमला परिषद |
| कॅबिनेट मिशन | १९४६ | ग्रुपिंग; अंतरिम सरकार |
| माउंटबॅटन | १९४७ | ३-जून; १५-ऑगस्ट |
१४. झटपट तारखा (आरआरबीला आवडतात)
| घटना | वर्ष |
|---|---|
| प्लासी | १७५७ |
| रेग्युलेटिंग अॅक्ट | १७७३ |
| स्थायी निपटारा | १७९३ |
| चार्टर अॅक्ट | १८५३ (पहिली खुली स्पर्धा) |
| वर्नॅक्युलर प्रेस अॅक्ट | १८७८ |
| इल्बर्ट बिल | १८८३ |
| मॉर्ले-मिंटो | १९०९ (वेगळे मतदान) |
| माँटेग्यू-चेम्सफर्ड | १९१९ (द्वैधशासन) |
| गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया अॅक्ट | १९३५ (प्रांतिक स्वायत्तता) |
१५. उपयुक्त मेमोनिक्स बँक
- 6 धर्म मान्य: बी-सी-जे-एस-पी-झेड → “ब्रह्माने तयार केले जॅझी गाणी, लोक झिग-झॅग”
(बौद्ध, ख्रिश्चन, जैन, शीख, पारशी, झोरॅास्ट्रियन) - त्रिपक्षीय संघर्ष: पी-जी-बी → “कृपया पुस्तक द्या” (प्रतिहार, गुर्जर, बुद्ध-गुप्त?) प्रत्यक्षात: प्रतिहार (गुर्जर), पाल, राष्ट्रकूट (कन्नौजसाठी)
- दिल्लीचे सुलतान पाच: एसएलके-टी-एस-एल → “सुलतानला चहा गोड आणि लांब आवडतो”
🧠 सामान्य आरआरबी एमसीक्यू – रॅपिड-फायर
प्रश्न 1. शक संवत कोणी सुरू केला आणि कधी?
कनिष्क, ७८ ई.स.प्रश्न 2. मेहरौली येथील लोखंडी खंबा कोणत्या राजाचा आहे?
चंद्र (गुप्त द्वितीय)प्रश्न 3. ‘हिंदू’ हा शब्द सर्वप्रथम कोणी वापरला?
पर्शियन / इराणी (अवेस्ता)प्रश्न 4. व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये प्रवेश करणारा पहिला भारतीय कोण?
एस. पी. सिन्हा, १९०९प्रश्न 5. १८५७ च्या उठावाला ‘स्वातंत्र्याची पहिली लढाई’ म्हणणारा कोण?
वी. डी. सावरकर⚡ परीक्षेपूर्व ३०-सेकंदांचा चुरा
- अशोकाचे ३ सी: चक्र, गुहा (बाराबार), चौसा (पहिले शिलालेख)
- अकबरचे ३ पी: प्रार्थना (इबादत खाना), पंच-पादशाही, पुराण-रजमनामा
- ब्रिटिशांचे ३ एम: मॅकॉले (मिनिट), मॉन्टेग्यू (घोषणा), माऊंटबॅटन (आराखडा)
लक्षात ठेवा:
“इतिहास म्हणजे फक्त तारखा + नाटक; नाटकात ३ प्रवेश: उदय-शिखर-पतन. प्रत्येक प्रवेशाला वर्ष जोडा – गुण मिळवा!”
📄 ही चादर खिशात घाला, एकदा जोरात वाचा, आरामात झोपा – पेपर उद्या सकाळी!
BETA
