સામાન્ય જાગૃતિ ભારતીય ઇતિહાસ સમયરેખા
📌 આરઆરબી માટે ભારતીય ઇતિહાસ ઝડપી-સંક્ષેપ શીટ
⚡ છેલ્લા દિવસે યાદ કરવાની શીટ – તમારા ખિસ્સામાં સમાઈ જાય એવા માત્ર તથ્યો!
1. પથ્થર-કાંસું-લોખંડ @ એક નજરમાં
| તબક્કો | સમયગાળો | સુપર-તથ્ય |
|---|---|---|
| પેલિયોલિથિક | 2 મિલિયન–10,000 ઈ.પૂ. | શિકાર, કોઈ ધાતુ નહીં |
| મેસોલિથિક | 10,000–4,000 ઈ.પૂ. | માઇક્રોલિથ્સ, પ્રથમ કૂતરો |
| નિયોલિથિક | 4,000–1,800 ઈ.પૂ. | ઘઉં, કપાસ, હળ |
| ચાલ્કોલિથિક | 2,500–700 ઈ.પૂ. | તાંબું + પથ્થર = “ચાલ્કો” |
| લોખંડ યુગ | 1,000 ઈ.પૂ. પછી | પેઇન્ટેડ-ગ્રે વેર (PGW) |
યાદ રાખવાની ટ્રિક: PMNCI – “પ્રેઝ. નહેરુએ મેક ઇન્ડિયા” (પેલિયો → મેસો → નિયો → ચાલ્કો → લોખંડ)
2. સિંધુ ઘાટી (સિંધુ-સરસ્વતી)
- તારીખ: 2,500–1,750 ઈ.પૂ. (પરિપક્વ તબક્કો)
- સૌથી મોટું સ્થળ: મોહેંજો-દારો (પાક.)
- સૌથી મોટું ભારતીય સ્થળ: રાખીગઢી (હરિયાણા)
- બંદર: લોથલ (ડોક)
- લિપિ: ચિત્રલિપિ, બૌસ્ટ્રોફેડોન (બળદ-હળ શૈલી)
- કોઈ સિક્કા, લોખંડ, ઘોડો, મંદિર, મુખ્ય દેવનું મૂર્તિ નથી
ટ્રિક: લોથલ = “લો” “થલ” = લો ટાઇડલ પોર્ટ = ડોકયાર્ડ
3. વૈદિક અને મહાજનપદ યુગ
| વેદ | અર્થ | ઉપવેદ | ટ્રિક |
|---|---|---|---|
| ઋગ | સ્તુતિ | આયુર્વેદ | “ઋગ-વેદ” = ઔષધ |
| યજુર | પૂજા | ધનુર્વેદ | ધનુષ = હથિયાર |
| સામ | ગીત | ગંધર્વવેદ | સા-રે-ગા-મા = સંગીત |
| અથર્વ | જાદુ | શિલ્પ + અર્થ | “અથર્વ-ક્રાફ્ટ” |
- 16 મહાજનપદો (600 ઈ.પૂ.) – મગધ, વત્સ, અવંતી ટોપ ત્રિપુટ
- પ્રથમ રિપબ્લિક: વજ્જિ/વ્રિજિ (રાજધાની વૈશાલી)
4. બૌદ્ધ ધર્મ વિરુદ્ધ જૈન ધર્મ – 2-કૉલમ કિલ
| બિંદુ | બૌદ્ધ ધર્મ | જૈન ધર્મ |
|---|---|---|
| સ્થાપક | ગૌતમ (563 ઈ.પૂ.) | ઋષભદેવ → 24મા મહાવીર (540 ઈ.પૂ.) |
| જન્મસ્થળ | લુંબિની | કુંડગ્રામ (વૈશાલી) |
| પ્રતીક | ધર્મચક્ર | સિંહ |
| ગ્રંથ | ત્રિપિટક | 12 અંગો |
| અહિંસા | મધ્યમ | અતિશય (માસ્ક, ઝાડૂ) |
| મોક્ષ | નિર્વાણ (દુઃખનો અંત) | મોક્ષ (સિદ્ધલોક) |
સ્મરણટેક: “BL” – બુદ્ધ લુંબિની; “JK” – જિન કુંડગ્રામ
5. મૌર્યથી ગુપ્ત સુધી – ગોલ્ડન ફ્રેમ
| સામ્રાજ્ય | સ્થાપક | રાજધાની | GC (ગ્રાન્ડ-ચાર્ટ) |
|---|---|---|---|
| મૌર્ય | ચંદ્રગુપ્ત | પાટલિપુત્ર | મેગાસ્થિનીઝ, કૌટિલ્ય |
| શુંગ | પુષ્યમિત્ર | પાટલિપુત્ર | અગ્નિમિત્ર કાલિદાસ નાટક |
| સાતવાહન | સિમુક | પૈઠણ | ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી |
| કુષાણ | કુજુલ કડફિસ | પુરુષપુર | કનિષ્ક, મહાયાન, 78 શક સંવત |
| ગુપ્ત | શ્રી ગુપ્ત | પાટલિપુત્ર | ચંદ્રગુપ્ત-I “મહારાજાધિરાજ”, 320 ઈસ્વી શરૂઆત |
સૂત્ર:
ભારતનો સુવર્ણ યુગ = ગુપ્ત યુગ (320-550 ઈસ્વી)
કારણો: નાગર, દશાંશ, આર્યભટ, કાલિદાસ, મહરૌલી સ્તંભ (લોખંડ)
6. દક્ષિણ ભારતીય સંગમ અને ત્રિપુટ
- સંગમ = 3 સભાઓ (મધુરાઈ) – 1લી પૌરાણિક; 3જી (ઐતિહાસિક) 1લી–3જી ઈસ્વી
- ચેર → વંજી (કેરળ), પ્રતીક ધનુષ
- ચોળ → ઉરૈયુર (પછી તંજાવુર), પ્રતીક વાઘ
- પાંડ્ય → મધુરાઈ, પ્રતીક માછલી
ટ્રિક: “BTC” – બેંક ટાઈગર કેશ: બો-ટાઈગર-ચેર-ચોળ; પાંડ્ય=માછલી (પાણી)
7. દિલ્લી સલ્તનત – 5+1 શાસન
| રાજવંશ | વર્ષો | પ્રથમ રાજા | વિશેષતા |
|---|---|---|---|
| ગુલામ | 1206-90 | કુત્બુદ્દીન | કુતુબ મિનાર બનાવ્યો |
| ખિલજી | 1290-1320 | જલાલુદ્દીન | બજાર + ભાવ નિયંત્રણ |
| તુગલક | 1320-1414 | ગિયાસુદ્દીન | ટોકન ચલણ, દૌલતાબાદ ખસેડવું |
| સૈયદ | 1414-51 | ખિઝર ખાન | મંગોલોની કઠપૂતળી |
| લોદી | 1451-1526 | બહલોલ | ઇબ્રાહિમ પાનીપત-1 માં મૃત્યુ પામ્યો |
સ્મૃતિ: SLK-T-S-L → “Sultan Likes Tea Sweet Long” (Slave-Khilji-Tughlaq-Sayyid-Lodi)
8. મુઘલ મનસબદારી – 1-લાઈનર
બાબર (1526) → અકબર (1556-1605) → શાહજહાં (તાજ) → ઔરંગઝેબ (શિખર 1680) → ફર્રુખ → પતન 1857
સૂત્ર: 6+1 = 6 મહાન + 1 બહાદુર (છેલ્લો)
9. યુરોપિયન 1857 સુધી – ‘C-F-P-D-B’
| કંપની | વર્ષ | સ્થળ | તથ્ય |
|---|---|---|---|
| પોર્ટુગીઝ | 1498 | કાલીકટ | પ્રથમ ફેક્ટરી |
| ડચ | 1602 | મસૂલિપટ્ટમ | પ્રથમ છાપકામ |
| અંગ્રેજ | 1600 | E.I.Co. | પ્લાસીનો યુદ્ધ 1757 |
| ડેનિશ | 1616 | ત્રાન્કેબાર | સેરામપોર કોલેજ |
| ફ્રેન્ચ | 1664 | પોંડિચેરિ | વાંડીવાશનો યુદ્ધ 1760 |
ટ્રિક: “Come First Please Do Best” – આગમનનો ક્રમ
10. વિદ્રોહ-1857 – 5M-5L
- શરૂ 10 મે મેરઠ – મંગલ પાંડે 29 માર્ચ બરેકપુર
- 5 મુખ્ય નેતાઓ: નાના સાહેબ, તાંતિયા ટોપે, રાણી લક્ષ્મીબાઈ, બેગમ હઝરત મહલ, કુવરસિંહ
- અંત: 1858 – GoI ઍક્ટ – Secretary of State (દ્વૈત નિયંત્રણ સમાપ્ત)
11. Governors-General Formula Table
| નામ | વર્ષ | પંચ-શબ્દ |
|---|---|---|
| વોરન હેસ્ટિંગ્સ | 1773 | પ્રથમ |
| કોર્નવોલિસ | 1786 | પોલીસ + કાયમસ્વરૂપ વસાહત |
| વેલેસ્લી | 1798 | સહાયક સંધિ |
| ડલહૌઝી | 1848 | લેપ્સનો સિદ્ધાંત |
| કેનિંગ | 1856 | 1857 + રાણી ઘોષણા 1858 |
12. કોંગ્રેસ અને ગાંધીયુગ
- 1885 બોમ્બે, એ.ઓ. હ્યૂમ, પ્રથમ અધ્યક્ષ વ.સી. બોનરજી
- 1905 બંગાળ વિભાજન → સ્વદેશી
- 1916 લખનૌ કરાર – કોંગ્રેસ-લીગ
- 1919 રોલેટ + જલિયાંવાલા
- 1920 એનસીએમ – પ્રથમ જનઆંદોલન
- 1930 સીડીએમ – દાંડી 12 માર્ચ – 24 દિવસ, 390 કિમી
- 1942 ભારત છોડો – ‘કરો કે મરો’
- 1946 આઈએનએ ટ્રાયલ્સ – રાશ બિહારી અને સુભાષ ચંદ્ર
સૂત્ર: “19-20-30-40” – 1919,1920,1930,1940 (મુખ્ય દાયકાઓ)
13. સ્વતંત્રતાનો પૂર્ણ વર્તુળ
| કરાર/યોજના | વર્ષ | પંચ-બિંદુ |
|---|---|---|
| ક્રિપ્સ | 1942 | ડોમિનિયન ઓફર |
| વેવેલ | 1945 | સિમલા કોન્ફરન્સ |
| કેબિનેટ મિશન | 1946 | ગ્રુપિંગ; અંતરિમ સરકાર |
| માઉન્ટબેટન | 1947 | 3-જૂન; 15-ઑગસ્ટ |
14. ઝડપી તારીખો (RRBને પ્રિય)
| ઘટના | વર્ષ |
|---|---|
| પ્લાસી | 1757 |
| રેગ્યુલેટિંગ ઍક્ટ | 1773 |
| કાયમસ્વરૂપ વસાહત | 1793 |
| ચાર્ટર ઍક્ટ | 1853 (પ્રથમ ખુલ્લી સ્પર્ધા) |
| વર્નેક્યુલર પ્રેસ ઍક્ટ | 1878 |
| ઇલ્બર્ટ બિલ | 1883 |
| મોર્લે-મિન્ટો | 1909 (અલગ મતદારજાત) |
| મોન્ટેગ્યુ-ચેલ્મ્સફોર્ડ | 1919 (દ્વૈશાસન) |
| GOI ઍક્ટ | 1935 (પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા) |
15. ઉપયોગી મ્નેમોનિક્સ બેંક
- 6 ધર્મો માન્ય: B-C-J-S-P-Z → “Brahma-Created Jazzy Songs, People Zig-zag”
(બૌદ્ધ, ખ્રિસ્તી, જૈન, સિખ, પારસી, ઝોરોસ્ટ્રિયન) - ત્રિપક્ષીય સંઘર્ષ: P-G-B → “Please Give Book” (પ્રતિહાર, ગુર્જર, બુદ્ધ-ગુપ્ત?) ખરેખર: પ્રતિહાર (ગુર્જર), પાલ, રાષ્ટ્રકૂટ (કનોજ માટે)
- દિલ્લીના સુલતાનો પાંચ: SLK-T-S-L → “Sultan Likes Tea Sweet Long”
🧠 સામાન્ય RRB MCQs – રેપિડ-ફાયર
પ્રશ્ન 1. શક સંવત કોણે શરૂ કર્યું અને ક્યારે?
કનિષ્ક, 78 ઈસવીપ્રશ્ન 2. મેરૂઠીનો લોખંડનો સ્તંભ કયા રાજાનો છે?
ચંદ્ર (ગુપ્ત-દ્વિતીય)પ્રશ્ન 3. ‘હિંદુ’ શબ્દ પ્રથમ કોણે વાપર્યો?
પર્ષિયન / ઈરાનીયન (અવેસ્તા)પ્રશ્ન 4. વાઇસરોયના એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલના સભ્ય બનનાર પ્રથમ ભારતીય કોણ?
એસ.પી. સિંહા, 1909પ્રશ્ન 5. 1857ના વિદ્રોહને ‘પ્રથમ સ્વતંત્રતા યુદ્ધ’ કોણે કહ્યું?
વી.ડી. સાવરકર⚡ પરીક્ષા પહેલાં 30 સેકન્ડનું ચ્યુઇંગ
- અશોકના 3 C: ચક્ર, ગુફાઓ (બારાબર), ચૌસા (પ્રથમ શિલાલેખ)
- અકબરના 3 P: પ્રાર્થના (ઇબાદત ખાના), પંચ-પાદશાહી, પુરાણ-રજમનામા
- બ્રિટિશના 3 M: મેકોલે (મિનિટ), મોન્ટેગ્યુ (ઘોષણા), માઉન્ટબેટન (યોજના)
યાદ રાખો:
“ઇતિહાસ માત્ર તારીખો + નાટક છે; નાટકમાં 3 અધ્યાય હોય: ઉદય-શિખર-પતન. દરેક અધ્યાયને વર્ષ જોડો – તમે માર્ક્સ મેળવો!”
📄 આ શીટ ખિસ્સામાં મૂકો, એક વાર જોરે વાંચો, શાંતિથી સુઓ – સવારે પેપર!
BETA
