তোমাৰ বিদ্যালয়ত এটা ‘পিৰিয়ড’ শেষ হোৱাটো কেনেকৈ জানিব পাৰা? কোনোবা তোৰ দুৱাৰত খুন্দিয়ালে বা দুৱাৰৰ ঘণ্টাৰ শব্দ শুনিলে তেওঁ আহিছে বুলি সহজে জানিব পাৰা। বেছিভাগ সময়ত ভৰিৰ খোজৰ শব্দ শুনিয়েই কোনোবা তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছে বুলি বুজিব পাৰা।

তুমি লুকা-ভাকু নামৰ খেল এটা খেলিছিলা হ’বলা। এই খেলত এজন ব্যক্তিক চকু বান্ধি দিয়া হয় আৰু বাকী খেলুৱৈবোৰ ধৰিব লাগে। চকু বান্ধি থকা ব্যক্তিজনে কোন খেলুৱৈজনীৰ ওচৰত আছে কেনেকৈ অনুমান কৰিব পাৰে?

শব্দই আমাৰ জীৱনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ই আমাক ইজনে সিজনৰ সৈতে যোগাযোগ কৰাত সহায় কৰে। আমাৰ চাৰিওফালে আমি নানান ধৰণৰ শব্দ শুনো।

তোমাৰ চাৰিওফালে শুনা শব্দবোৰৰ এখন তালিকা তৈয়াৰ কৰা।

তোমাৰ বিদ্যালয়ৰ সংগীত কোঠাত তুমি বাঁহী, তবলা, হাৰমনিয়াম আদি সংগীতৰ সঁজুলিৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হোৱা শব্দ শুনা (চিত্ৰ ১০.১)।

শব্দ কেনেকৈ উৎপন্ন হয়? ই কেনেকৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যায়? আমি শব্দ কেনেকৈ শুনো? কিয় কিছুমান শব্দ আনবোৰতকৈ বেছি ডাঙৰ হয়? আমি এই অধ্যায়ত এনে প্ৰশ্নবোৰ আলোচনা কৰিম।

চিত্ৰ ১০.১ : কিছুমান সংগীতৰ সঁজুলি

১০.১ কম্পমান বস্তুৰ দ্বাৰা শব্দ উৎপন্ন হয়

ব্যৱহাৰ নকৰা অৱস্থাত বিদ্যালয়ৰ ঘণ্টাটো চুই চোৱা। কি অনুভৱ কৰা? আকৌ শব্দ উৎপন্ন কৰোঁতে চুই চোৱা। ইয়াৰ কম্পন অনুভৱ কৰিব পাৰানে?

কাৰ্যকলাপ ১০.১

এখন ধাতুৰ পাত্ৰ (বা কেৰাহী) লোৱা। ই যাতে কোনো দেৱালত নালাগে সেইদৰে এটা সুবিধাজনক ঠাইত ওলোমাই ৰাখা। এতিয়া এডাল লাখুটিৰে ইয়াক আঘাত কৰা (চিত্ৰ ১০.২)। শব্দ শুনিব পাৰানে? পাত্ৰ বা কেৰাহীটো আঙুলিৰে হালধিকৈ চুই চোৱা। কম্পন অনুভৱ কৰিব পাৰানে?

চিত্ৰ ১০.২ : কেৰাহীত আঘাত কৰা

আকৌ পাত্ৰটো লাখুটিৰে আঘাত কৰা আৰু আঘাত কৰাৰ লগে লগেই হাতেৰে টানকৈ ধৰি ৰাখা। এতিয়াও শব্দ শুনিব পাৰানে? শব্দ উৎপন্ন কৰা বন্ধ হোৱাৰ পিছত পাত্ৰটো চুই চোৱা। এতিয়া কম্পন অনুভৱ কৰিব পাৰানে?

কাৰ্যকলাপ ১০.২

এডাল ৰবৰৰ ফিতাও লোৱা। ইয়াক পেন্সিল বাকচটোৰ দীঘলীয়া ফালেৰে মেৰিয়াই দিয়া (চিত্ৰ ১০.৩)। বাকচ আৰু টনা ৰবৰৰ ফিতাৰ মাজত দুডাল পেন্সিল সুমুৱাই দিয়া। এতিয়া ৰবৰৰ ফিতাডাল মাজৰ কোনোবা অংশত টানি দিয়া। কোনো শব্দ শুনিব পাৰানে? ফিতাডালে কম্পন কৰেনে?

চিত্ৰ ১০.৩ : ৰবৰৰ ফিতা টনা

সপ্তম শ্ৰেণীত তুমি শিকিছা যে কোনো বস্তুৰ ইফাল-সিফাল বা আগ-পিছৰ গতিকেই কম্পন বোলে। যেতিয়া টানকৈ টনা ফিতাডাল টানি দিয়া হয়, ই কম্পিত হয় আৰু শব্দ উৎপন্ন কৰে। যেতিয়া ই কম্পন কৰা বন্ধ কৰে, তেতিয়া কোনো শব্দ উৎপন্ন নকৰে।

কাৰ্যকলাপ ১০.৩

এখন ধাতুৰ বাচন লোৱা। তাত পানী ভৰোৱা। চামুচ এটাৰে ইয়াৰ কাষত আঘাত কৰা (চিত্ৰ ১০.৪)। শব্দ শুনিব পাৰানে? আকৌ বাচনখনত আঘাত কৰা আৰু তাৰ পিছত চুই চোৱা। বাচনখনৰ কম্পন অনুভৱ কৰিব পাৰানে? আকৌ বাচনখনত আঘাত কৰা। পানীৰ পৃষ্ঠলৈ চোৱা। তাত কোনো ঢৌ দেখিব পাৰানে? এতিয়া বাচনখন ধৰি ৰাখা। পানীৰ পৃষ্ঠত কি পৰিবৰ্তন লক্ষ্য কৰা? পৰিবৰ্তনটো ব্যাখ্যা কৰিব পাৰানে? শব্দ আৰু বস্তুৰ কম্পনৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ ইয়াত কোনো ইংগিত আছে নেকি?

চিত্ৰ ১০.৪ : কম্পিত বাচনে পানীত ঢৌৰ সৃষ্টি কৰে

আমি দেখো যে কম্পমান বস্তু এটাই শব্দ উৎপন্ন কৰে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত, কম্পনবোৰ আমাৰ বাবে সহজে দৃশ্যমান হয়। কিন্তু বেছিভাগ ক্ষেত্ৰত, ইহঁতৰ বিস্তাৰ ইমান সৰু যে আমি ইহঁতক দেখা নাপাওঁ। অৱশ্যে, আমি ইহঁতক অনুভৱ কৰিব পাৰো।

কাৰ্যকলাপ ১০.৪

এটা খালী নাৰিকলৰ খোলা লৈ এটা সংগীতৰ সঁজুলি একতৰা তৈয়াৰ কৰা। মাটিৰ পাত্ৰ এটাৰ সহায়তো ইয়াক তৈয়াৰ কৰিব পাৰা (চিত্ৰ ১০.৫)। এই সঁজুলিটো বজোৱা আৰু ইয়াৰ কম্পিত অংশটো চিনাক্ত কৰা।

চিত্ৰ ১০.৫ : একতৰা

চিনাকি সংগীতৰ সঁজুলিবোৰৰ এখন তালিকা তৈয়াৰ কৰা আৰু ইহঁতৰ কম্পিত অংশবোৰ চিনাক্ত কৰা। কেইটামান উদাহৰণ তালিকা ১০.১ত দিয়া হৈছে। তালিকাখনৰ বাকী অংশ সম্পূৰ্ণ কৰা।

তালিকা ১০.১ : সংগীতৰ সঁজুলি আৰু ইহঁতৰ কম্পিত অংশ

তোমাৰ বহুতে মঞ্জিৰা (কাঁহ), ঘাটাম, নূত (মাটিৰ পাত্ৰ) আৰু কৰতাল দেখিছা হ’বলা। এই সংগীতৰ সঁজুলিবোৰ আমাৰ দেশৰ বহু ঠাইত সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই সঁজুলিবোৰ কেৱল কোবাই বা আঘাত কৰি বজোৱা হয় (চিত্ৰ ১০.৬)। এই ধৰণৰ আন কেইটামান সংগীতৰ সঁজুলিৰ নাম কব পাৰানে?

তুমিও এটা সংগীতৰ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিব পাৰা।

কাৰ্যকলাপ ১০.৫

৬-৮টা বাটি বা গিলাচ লোৱা। ইহঁতক এটা মূৰৰ পৰা আনটো মূৰলৈ ক্ৰমে বঢ়াই থকাকৈ ভিন্ন মাত্ৰাত পানীৰে ভৰোৱা। এতিয়া এডাল পেন্সিল লৈ বাটিবোৰ হালধিকৈ কোবোৱা। ইহঁতক ক্ৰমে কোবোৱা। তুমি মধুৰ শব্দ শুনিবা। এইটোৱেই তোমাৰ জলতৰংগ (চিত্ৰ ১০.৭)।

চিত্ৰ ১০.৭ : জলতৰংগ

যেতিয়া আমি সেতাৰৰ দৰে সঁজুলিৰ তাঁৰডাল টানি দিওঁ, তেতিয়া আমি শুনা শব্দটো কেৱল তাঁৰডালৰ নহয়। গোটেই সঁজুলিটো কম্পিত হ’বলৈ বাধ্য হয়, আৰু সঁজুলিটোৰ কম্পনৰ শব্দটোৱেই আমি শুনো। একেদৰে, যেতিয়া আমি মৃদংগৰ চামৰাখনত আঘাত কৰোঁ, তেতিয়া আমি শুনা শব্দটো কেৱল চামৰাখনৰ নহয়, সঁজুলিটোৰ গোটেই শৰীৰৰ।

যেতিয়া আমি কথা কওঁ, আমাৰ শৰীৰৰ কোনো অংশ কম্পিত হয় নেকি?

১০.২ মানুহৰ দ্বাৰা উৎপন্ন শব্দ

কিছুসময়ৰ বাবে ডাঙৰকৈ কথা কোৱা বা গান গোৱা, বা ভোমোৰাৰ দৰে গুণগুণোৱা। চিত্ৰ ১০.৮ত দেখুওৱাৰ দৰে হাতখন ডিঙিত থোৱা। কোনো কম্পন অনুভৱ কৰিব পাৰানে?

মানুহৰ ক্ষেত্ৰত, শব্দ কণ্ঠনালী বা স্বৰযন্ত্ৰৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হয়। আঙুলিবোৰ ডিঙিত থৈ এটা টান ফুলা অংশ বিচাৰি উলিওৱা যিটো গিলাঁহ মাৰোঁতে লৰা যোৱা যেন লাগে। শৰীৰৰ এই অংশটোক স্বৰযন্ত্ৰ বুলি জনা যায়। ই শ্বাসনলীৰ ওপৰৰ মূৰত থাকে। দুডাল স্বৰতন্ত্ৰ, স্বৰযন্ত্ৰ বা কণ্ঠনালীৰ মাজেৰে এনেদৰে টানি ৰখা হয় যে বায়ু পাৰ হ’বলৈ ইহঁতৰ মাজত এটা সৰু ফাঁক থাকে (চিত্ৰ ১০.৮)।

চিত্ৰ ১০.৮ : মানুহৰ স্বৰযন্ত্ৰ

যেতিয়া হাওঁফাওঁবোৰে ফাঁকটোৰ মাজেৰে বায়ু ঠেলি দিয়ে, স্বৰতন্ত্ৰবোৰ কম্পিত হয়, শব্দ উৎপন্ন কৰে। স্বৰতন্ত্ৰবোৰৰ লগত সংলগ্ন পেশীবোৰে তন্ত্ৰবোৰ টান বা ঢিলা কৰিব পাৰে। যেতিয়া স্বৰতন্ত্ৰবোৰ টান আৰু পাতল হয়, স্বৰৰ ধৰণ বা গুণাগুণ ঢিলা আৰু ডাঠ হোৱাৰ সময়তকৈ বেলেগ হয়। স্বৰতন্ত্ৰবোৰে কেনেকৈ কাম কৰে চাওঁ আহক।

কাৰ্যকলাপ ১০.৬

একেই মাপৰ দুডাল ৰবৰৰ ফালি লোৱা। এই দুটা টুকুৰা এটাক আনটোৰ ওপৰত ৰাখি টানকৈ টনা। এতিয়া ইহঁতৰ মাজৰ ফাঁকটোৰ মাজেৰে বায়ু উৰাওৱা [চিত্ৰ ১০.৯(ক)]। টনা ৰবৰৰ ফালি দুডালৰ মাজেৰে বায়ু উৰোৱাৰ লগে লগে, শব্দ এটা উৎপন্ন হয়। তুমি চিত্ৰ ১০.৯(খ)ত দেখুওৱাৰ দৰে আঙুলিৰ মাজত এটা সৰু ফাঁক থকা কাগজৰ টুকুৰা এটাও ল’ব পাৰা। এতিয়া ফাঁকটোৰ মাজেৰে উৰাওৱা আৰু শব্দটো শুনা। আমাৰ স্বৰতন্ত্ৰবোৰেও একে ধৰণে শব্দ উৎপন্ন কৰে।

চিত্ৰ ১০.৯ (ক), (খ) : স্বৰতন্ত্ৰৰ কাৰ্যকৰী প্ৰণালী

পুৰুষৰ স্বৰতন্ত্ৰবোৰ প্ৰায় $20 \mathrm{~mm}$ দীঘল। মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত ই প্ৰায় $15 \mathrm{~mm}$ দীঘল। শিশুৰ স্বৰতন্ত্ৰবোৰ অতি চুটি। এইটোৱেই কাৰণ যে পুৰুষ, মহিলা আৰু শিশুৰ মাতবোৰ বেলেগ বেলেগ।

১০.৩ শব্দ প্ৰসাৰণৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন

যেতিয়া তুমি দূৰত থিয় দি থকা তোমাৰ বন্ধুক মাতা, তোমাৰ বন্ধুজনে তোমাৰ মাত শুনিব পাৰে। শব্দটো কেনেকৈ তাইৰ ওচৰলৈ প্ৰসাৰিত বা গতি কৰে?

কাৰ্যকলাপ ১০.৭

এটা ধাতু বা কাঁচৰ গিলাচ লোৱা। নিশ্চিত কৰা যে ই শুকান আছে। তাত এটা চেল ফোন ৰাখা। (মনত ৰাখিবা যে চেল ফোনটো পানীত ৰখা উচিত নহয়।) আন এটা চেল ফোনৰ পৰা এই চেল ফোনটোত ৰিং দিবলৈ তোমাৰ বন্ধুক ক’বা। ৰিংটো মন দি শুনা।

এতিয়া, গিলাচটোৰ কাষৰ চাৰিওফালে হাত দুখন মেৰিয়াই ধৰা (চিত্ৰ ১০.১০)। তোমাৰ হাতৰ মাজৰ খোলা ঠাইটোত মুখখন লগোৱা।

চিত্ৰ ১০.১০ : শব্দ গতি কৰিবলৈ মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন

আকৌ ৰিং দিবলৈ তোমাৰ বন্ধুক ইংগিত দিয়া। গিলাচটোৰ পৰা বায়ু টানি লওঁতে ৰিংটো শুনা।

বায়ু টানি লওঁতে শব্দটো ম্লান হৈ যায় নেকি?

গিলাচটো মুখৰ পৰা আঁতৰোৱা। শব্দটো আকৌ ডাঙৰ হৈ যায় নেকি?

তুমি এটা ব্যাখ্যা ভাবিব পাৰানে? গিলাচটোৰ ভিতৰৰ বায়ুৰ পৰিমাণ কমি অহাটোৱে ৰিংটোৰ মাত কমি অহাৰ লগত সম্পৰ্ক থকাটো সম্ভৱ নেকি?

নিশ্চয়কৈ, যদি তুমি গিলাচটোৰ সকলো বায়ু টানি উলিয়াবলৈ সক্ষম হ’লাহেঁতেন, তুমি কোনো শব্দ শুনা নাপালাহেঁতেন। প্ৰকৃততে, শব্দই গতি কৰিবলৈ মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন। যেতিয়া পাত্ৰ এটাৰ পৰা বায়ু সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰোৱা হয়, তেতিয়া কোৱা হয় যে পাত্ৰটোত শূন্যতা আছে। শব্দই শূন্যতাৰ মাজেৰে গতি কৰিব নোৱাৰে।

শব্দই তৰল পদাৰ্থৰ মাজেৰে গতি কৰেনে? চাওঁ আহক।

কাৰ্যকলাপ ১০.৮

এটা বাল্টি বা বাথটাব লোৱা। ইয়াক পৰিষ্কাৰ পানীৰে ভৰোৱা। এটা হাতত সৰু ঘণ্টা এটা লোৱা। শব্দ উৎপন্ন কৰিবলৈ পানীৰ ভিতৰত এই ঘণ্টাটো জোকাৰা। নিশ্চিত কৰা যে ঘণ্টাটোৱে বাল্টি বা টাবৰ শৰীৰত নালাগে।

চিত্ৰ ১০.১১ : পানীৰ মাজেৰে গতি কৰা শব্দ

কাণটো পানীৰ পৃষ্ঠত হালধিকৈ ৰাখা (চিত্ৰ ১০.১১)। (সাৱধান হ’বা : পানীটো কাণত সোমাব নালাগে।) ঘণ্টাটোৰ শব্দ শুনিব পাৰানে? ই এইটো সূচায় নেকি যে শব্দই তৰল পদাৰ্থৰ মাজেৰে গতি কৰিব পাৰে?

ওহ! তেনেকৈয়ে তিমি আৰু ডলফিনবোৰে পানীৰ তলত যোগাযোগ কৰিব পাৰে।

চাওঁ আহক শব্দই কঠিন পদাৰ্থৰ মাজেৰেও গতি কৰিব পাৰেনে।

কাৰ্যকলাপ ১০.৯

এটা মিটাৰ স্কেল বা দীঘল ধাতুৰ দণ্ড লোৱা আৰু ইয়াৰ এটা মূৰ কাণত লগাই ধৰা। স্কেলটোৰ আনটো মূৰত হালধিকৈ আঁচ মাৰিবলৈ বা টুকুৰিয়াবলৈ তোমাৰ বন্ধুক ক’বা (চিত্ৰ ১০.১২)।

চিত্ৰ ১০.১২: মিটাৰ স্কেলৰ মাজেৰে গতি কৰা শব্দ

আঁচ মাৰাৰ শব্দ শুনিব পাৰানে? তোমাৰ চাৰিওফালৰ বন্ধুবোৰক সুধা যে তেওঁলোকে একে শব্দ শুনিব পাৰেনে?

তুমি দীঘল কাঠ বা ধাতুৰ মেজ এখনৰ এটা মূৰত কাণ লগাই ৰাখি আৰু তোমাৰ বন্ধুক মেজখনৰ আনটো মূৰত হালধিকৈ আঁচ মাৰিবলৈ কৈও ওপৰৰ কাৰ্যকলাপটো কৰিব পাৰা (চিত্ৰ ১০.১৩)।

চিত্ৰ ১০.১৩ : শব্দই কঠিন পদাৰ্থৰ মাজেৰে গতি কৰিব পাৰে

আমি দেখো যে শব্দই কাঠ বা ধাতুৰ মাজেৰে গতি কৰিব পাৰে। প্ৰকৃততে, শব্দই যিকোনো কঠিন পদাৰ্থৰ মাজেৰে গতি কৰিব পাৰে। তুমি দেখুৱাবলৈ আকৰ্ষণীয় কাৰ্যকলাপ কৰিব পাৰা যে শব্দই ডোৰৰ মাজেৰেও গতি কৰিব পাৰে। তুমি কেতিয়াবা খেলনা টেলিফোন এটা তৈয়াৰ কৰিছা নেকি (চিত্ৰ ১০.১৪)। তুমি কব পাৰানে যে শব্দই ডোৰৰ মাজেৰে গতি কৰিব পাৰে?

চিত্ৰ ১০.১৪ : এটা খেলনা টেলিফোন

আমি এতিয়ালৈকে শিকিলো যে কম্পমান বস্তুবোৰে শব্দ উৎপন্ন কৰে আৰু ই মাধ্যম এটাত সকলো দিশলৈ কঢ়িয়াই নিয়া হয়। মাধ্যমটো গেছ, তৰল বা কঠিন হ’ব পাৰে। আমি ইয়াক কেনেকৈ শুনো?

১০.৪ আমি আমাৰ কাণৰ দ্বাৰা শব্দ শুনো

কাণৰ বাহিৰৰ অংশটোৰ আকৃতি চুঙাৰ দৰে। যেতিয়া শব্দ ইয়াত প্ৰৱেশ কৰে, ই এটা নলীৰে তললৈ যায় যাৰ শেষত এটা পাতল টনা চামৰা থাকে। ইয়াক কৰ্ণপটহ বোলে। ই এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। কৰ্ণপটহে কি কৰে বুজিবলৈ, আহক কৰ্ণপটহৰ টিন-কেন মডেল এটা তৈয়াৰ কৰো।

কাৰ্যকলাপ ১০.১০

এটা প্লাষ্টিক বা টিন-কেন লোৱা। ইয়াৰ মূৰবোৰ কাটি দিয়া। কেনটোৰ এটা মূৰত ৰবৰৰ বেলুনৰ টুকুৰা এটা টানি মেলি ৰাখা আৰু ৰবৰৰ ফিতাৰে বান্ধি দিয়া। টনা ৰবৰৰ ওপৰত শুকান খাদ্য শস্যৰ ৪-৫টা গুটি ৰাখা। এতিয়া খোলা মূৰৰ ফালৰ পৰা “হুৰ্ৰে, হুৰ্ৰে” বুলি কোৱাবলৈ তোমাৰ বন্ধুক ক’বা (চিত্ৰ ১০.১৫)। গুটিবোৰৰ কি হয় লক্ষ্য কৰা। গুটিবোৰ কিয় ওপৰ-তল কৰে?

কৰ্ণপটহ টনা ৰবৰৰ চাদৰৰ দৰে। শব্দৰ কম্পনবোৰে কৰ্ণপটহক কম্পিত কৰায় (চিত্ৰ ১০.১৬)। কৰ্ণপটহই কম্পনবোৰ ভিতৰৰ কাণলৈ প্ৰেৰণ কৰে। তাতৰ পৰা, সংকেতটো মূৰলৈ যায়। সেইদৰে আমি শুনো।

চিত্ৰ ১০.১৬ : মানুহৰ কাণ

আমি কেতিয়াও আমাৰ কাণত চোকা, আগমূৰীয়া বা টান বস্তু সুমুৱাব নালাগে। ই কৰ্ণপটহ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰে। ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰ্ণপটহই শ্ৰৱণশক্তি হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

১০.৫ কম্পনৰ বিস্তাৰ, সময় পৰ্যায় আৰু কম্পনাংক

আমি শিকিছো যে বস্তু এটাৰ ইফাল-সিফালৰ গতিকেই কম্পন বুলি জনা যায়। এই গতিকেই দোলন গতি বুলিও কোৱা হয়। তুমি আগৰ শ্ৰেণীবোৰত দোলন গতি আৰু ইয়াৰ সময় পৰ্যায়ৰ বিষয়ে শিকিছা।

প্ৰতি ছেকেণ্ডত দোলনৰ সংখ্যাক দোলনৰ কম্পনাংক বোলে। কম্পনাংক হাৰ্টজত প্ৰকাশ কৰা হয়। ইয়াৰ চিহ্ন $\mathrm{Hz}.$। $1 \mathrm{~Hz}$ কম্পনাংক মানে প্ৰতি ছেকেণ্ডত এটা দোলন। যদি বস্তু এটাই এটা ছেকেণ্ডত ২০ বাৰ দোলন কৰে, ইয়াৰ কম্পনাংক কিমান হ’ব?

উৎপন্ন কৰা বস্তুবোৰ নেদেখাকৈয়ে তুমি বহুতো চিনাকি শব্দ চিনাক্ত কৰিব পাৰা। ই কেনেকৈ সম্ভৱ? এই শব্দবোৰ বেলেগ হ’ব লাগিব যাতে তুমি ইহঁতক চিনাক্ত কৰিব পাৰা। তুমি কেতিয়াবা ভাবিছা কোনবোৰ কাৰকে ইহঁতক বেলেগ কৰি তোলে? বিস্তাৰ আৰু কম্পনাংক যিকোনো শব্দৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্ম। আমি শব্দবোৰক ইহঁতৰ বিস্তাৰ আৰু কম্পনাংকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পাৰ্থক্য কৰিব পাৰোনে?

মাতৰ জোৰ আৰু সুৰ

কাৰ্যকলাপ ১০.১১

এটা ধাতুৰ গিলাচ আৰু এটা চামুচ লোৱা। গিলাচটোৰ কাষত চামুচটো হালধিকৈ কোবোৱা।

উৎপন্ন হোৱা শব্দটো শুনা। এতিয়া গিলাচটোত চামুচটো জোৰেৰে কোবোৱা আৰু আকৌ উৎপন্ন হোৱা শব্দটো শুনা। গিলাচটো জোৰেৰে কোবোৱাৰ সময়ত শব্দটো ডাঙৰ হয় নেকি?

এতিয়া গিলাচটোৰ কাষত স্পৰ্শ কৰি এটা সৰু থাৰ্মোক’লৰ বল ওলোমাই ৰাখা (চিত্ৰ ১০.১৭)। কোবাই গিলাচটো কম্পিত কৰা। বলটো কিমান দূৰলৈ সৰকি যায় চোৱা। বলটোৰ সৰকনিটো গিলাচটোৰ কম্পনৰ বিস্তাৰৰ প্ৰমাণ।

এতিয়া, গিলাচটো হালধিকৈ কোবোৱা আৰু তাৰ পিছত অলপ জোৰেৰে কোবোৱা। দুয়োটা ক্ষেত্ৰত গিলাচটোৰ কম্পনৰ বিস্তাৰবোৰ তুলনা কৰা। কোনটো ক্ষেত্ৰত বিস্তাৰ ডাঙৰ?

শব্দৰ মাতৰ জোৰ শব্দ উৎপন্ন কৰা কম্পনৰ বিস্তাৰৰ বৰ্গৰ সমানুপাতিক। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি বিস্তাৰ দুগুণ হয়, মাতৰ জোৰ ৪ গুণ বাঢ়ে। মাতৰ জোৰ ডেচিবেল (dB) নামৰ একক এটাত প্ৰকাশ কৰা হয়। তলৰ তালিকাটোৱে বিভিন্ন উৎসৰ পৰা অহা শব্দৰ মাতৰ জোৰৰ বিষয়ে কিছু ধাৰণা দিয়ে।

সাধাৰণ উশাহ-নিশাহ	$10 \mathrm{~dB}$
মৃদু ফুচফুচনি (৫ মিটাৰত)	$30 \mathrm{~dB}$
সাধাৰণ কথোপকথন	$60 \mathrm{~dB}$
ব্যস্ত যান-জঁট	$70 \mathrm{~dB}$
সাধাৰণ কাৰখানা	$80 \mathrm{~dB}$

$80 \mathrm{~dB}$ৰ ওপৰত শব্দ শাৰীৰিকভাৱে যন্ত্ৰণাদায়ক হৈ পৰে।

শব্দৰ মাতৰ জোৰ ইয়াৰ বিস্তাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যেতিয়া কম্পনৰ বিস্তাৰ ডাঙৰ হয়, উৎপন্ন হোৱা শব্দ ডাঙৰ হয়। যেতিয়া বিস্তাৰ সৰু হয়, উৎপন্ন হোৱা শব্দ দুৰ্বল হয়। এটা শিশুৰ শব্দ এজন প্ৰাপ্তবয়স্কৰ শব্দৰ সৈতে তুলনা কৰা। কোনো পাৰ্থক্য আছে নেকি? দুটা শব্দ সমান ডাঙৰ হ’লেও, কিছুমান দিশত ইহঁত বেলেগ। চাওঁ আহক কেনেকৈ।

মই ভাবো কিয় মোৰ মাত মোৰ শিক্ষকৰ মাততকৈ বেলেগ।

কম্পনাংকে শব্দৰ চিঞৰ বা সুৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। যদি কম্পনৰ কম্পনাংক বেছি আমি ক’ব পাৰো যে শব্দটো চিঞৰীয়া আৰু উচ্চ সুৰৰ। যদি কম্পনৰ কম্পনাংক কম, আমি ক’ব পাৰো যে শব্দটোৰ সুৰ কম। উদাহৰণস্বৰূপে, ঢোল এটাই কম কম্পনাংকৰ সৈতে কম্পন কৰে। সেয়েহে, ই কম সুৰৰ

চিত্ৰ ১০.১৮: কম্পনাংকে শব্দৰ সুৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে

শব্দ উৎপন্ন কৰে। আনহাতে, হুইছেল এটাৰ উচ্চ কম্পনাংক থাকে আৰু সেয়েহে, উচ্চ সুৰৰ শব্দ উৎপন্ন কৰে (চিত্ৰ ১০.১৮)। চৰাই এটাই উচ্চ সুৰৰ শব্দ কৰে আনহাতে সিংহই কম সুৰৰ গৰ্জন কৰে। অৱশ্যে, সিংহৰ গৰ্জন অতি ডাঙৰ আনহাতে চৰাইটোৰ শব্দ অতি দুৰ্বল।

প্ৰতিদিন তুমি শিশু আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কৰ মাত শুনা। তেওঁলোকৰ মাতত কোনো পাৰ্থক্য পোৱানে? তুমি কব পাৰানে যে শিশু এটাৰ মাতৰ কম্পনাংক প্ৰাপ্তবয়স্ক এজনতকৈ বেছি? সাধাৰণতে মহিলা এগৰাকীৰ মাতৰ কম্পনাংক পুৰুষ এজনতকৈ বেছি।

১০.৬ শ্ৰাব্য আৰু অশ্ৰাব্য শব্দ

আমি জানো যে শব্দ উৎপাদনৰ বাবে আমাক কম্পমান শৰীৰ এটাৰ প্ৰয়োজন। আমি সকলো কম্পমান শৰীৰৰ শব্দ শুনিব পাৰোনে?

প্ৰকৃত তথ্য হ’ল প্ৰতি ছেকেণ্ডত প্ৰায় ২০টা কম্পনতকৈ কম কম্পনাংকৰ শব্দবোৰ $(20 \mathrm{~Hz})$ মানুহৰ কাণে ধৰিব নোৱাৰে। এনে শব্দবোৰক অশ্ৰাব্য বোলে। উচ্চ দিশত, প্ৰতি ছেকেণ্ডত প্ৰায় ২০,০০০ কম্পনতকৈ বেছি কম্পনাংকৰ শব্দবোৰ $(20 \mathrm{kHz})$ মানুহৰ কাণৰ বাবেও শ্ৰাব্য নহয়। এইদৰে, মানুহৰ কাণৰ বাবে, শ্ৰাব্য কম্পনাংকৰ পৰিসৰ প্ৰায় ২০ৰ পৰা $20,000 \mathrm{~Hz}$লৈ।

কিছুমান জীৱে $20,000 \mathrm{~Hz}$তকৈ বেছি কম্পনাংকৰ শব্দ শুনিব পাৰে। কুকুৰৰ এই ক্ষমতা আছে। পুলিচে উচ্চ কম্পনাংকৰ হুইছেল ব্যৱহাৰ কৰে যিবোৰ কুকুৰে শুনিব পাৰে কিন্তু মানুহে নোৱাৰে।

আমাৰ বাবে চিনাকি বহুতো চিকিৎসা সমস্যাৰ তদন্ত আৰু ট্ৰেকিং কৰা আলট্ৰাছাউণ্ড সঁজুলিয়ে $20,000 \mathrm{~Hz}$তকৈ বেছি কম্পনাংকত কাম কৰে।

১০.৭ কোলাহল আৰু সংগীত

আমি আমাৰ চাৰিওফালে নানান ধৰণৰ শব্দ শুনো। শব্দ সদায় মনোৰম হয় নেকি? শব্দই কেতিয়াবা তোমাক অস্বস্তি দিয়ে নেকি? কিছুমান শব্দ কাণৰ বাবে মনোৰম, আনহাতে কিছুমান নহয়।

ধৰা তোৰ চুবুৰীত নিৰ্মাণ কাৰ্য চলি আছে। নিৰ্মাণ স্থলীৰ পৰা অহা শ