পহেলী আৰু বুজোৱে এনে এখন ঠাইলৈ গৈছিল য’ত বহুতো আৱৰ্জনা ডাঙৰ ডাঙৰ গাঁথিত জমা হৈ আছিল। কিবা এক উত্তেজনাপূৰ্ণ ঘটনা ঘটি আছিল! এটা ক্ৰেইন আৱৰ্জনাৰ গাঁথিলৈ আগবাঢ়ি আহিছিল। ক্ৰেইনৰ দীঘল হাতেৰে এটা ব্লক গাঁথিৰ ওপৰত নামাই দিলে। তাৰ পিছত সি গতি কৰিবলৈ ধৰিলে। অনুমান কৰা, কি হ’ল? ব্লকটো আঁতৰি যোৱাৰ লগে লগে লোৰ বহুতো টুকুৰা ব্লকটোত লাগি ধৰিলে (চিত্ৰ ১০.১)!

চিত্ৰ ১০.১ আৱৰ্জনাৰ পৰা লোৰ টুকুৰা তুলি লোৱা

সিহঁতে মেগনেটৰ ওপৰত এখন অতি আকৰ্ষণীয় কিতাপ পঢ়ি শেষ কৰিছিল আৰু তৎক্ষণাতেই বুজি পালে যে ক্ৰেইনৰ মূৰত এটা মেগনেট লাগি থকাটো নিশ্চয়, যিয়ে জাংক ইয়াৰ্ডৰ পৰা লো তুলি লৈছিল।

তুমি মেগনেট দেখিছা আৰু সিহঁতৰ সৈতে খেলি ভাল পাইছা নিশ্চয়। তুমি এনে ষ্টিকাৰ দেখিছানে যিবোৰ আলমিৰা বা ৰেফ্ৰিজাৰেটৰৰ দুৱাৰৰ দৰে লোৰ পৃষ্ঠত লাগি থাকে? কিছুমান পিন হোল্ডাৰত, পিনবোৰ হোল্ডাৰত লাগি থকা যেন লাগে। কিছুমান পেন্সিল বক্সত, লকিং ব্যৱস্থা নোহোৱাকৈয়ে বন্ধ কৰিলে ঢাকনিখন টানকৈ লাগি থাকে। এনে ষ্টিকাৰ, পিন হোল্ডাৰ আৰু পেন্সিল বক্সৰ ভিতৰত মেগনেট লাগি থাকে (চিত্ৰ ১০.২)। যদি তোমাৰ এইবোৰৰ যিকোনো এটা থাকে, ইহঁতৰ ভিতৰত লুকাই থকা মেগনেটবোৰ বিচাৰি চোৱা।

চিত্ৰ ১০.২ কিছুমান সাধাৰণ বস্তু যিবোৰৰ ভিতৰত মেগনেট থাকে

মেগনেট কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ হৈছিল

কথিত আছে যে, প্ৰাচীন গ্ৰীচত মেগনেছ নামৰ এজন মেৰীয়া আছিল। তেওঁ মেৰীৰ ছাগলী আৰু ভেড়াৰ জাক ওচৰৰ পৰ্বতলৈ চৰাবলৈ নিছিল। তেওঁ জাকটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ লাখুটী এডাল লৈ গৈছিল। লাখুটীডালৰ এটা মূৰত লোৰ সৰু টুকুৰা এটা লাগি আছিল। এদিন তেওঁ আচৰিত হৈ দেখিলে যে পৰ্বতৰ দাঁতিত থকা শিল এটাৰ পৰা তেওঁৰ লাখুটীডাল মুকলি কৰিবলৈ টানকৈ টানিবলগীয়া হৈছে (চিত্ৰ ১০.৩)।

চিত্ৰ ১০.৩ পাহাৰৰ দাঁতিত থকা এটা প্ৰাকৃতিক মেগনেট!

যেন শিলটোৱে মেৰীয়াজনৰ লাখুটীৰ লোৰ মূৰটোক আকৰ্ষণ কৰি আছিল। শিলটো এটা প্ৰাকৃতিক মেগনেট আছিল আৰু ই মেৰীয়াজনৰ লাখুটীৰ লোৰ মূৰটোক আকৰ্ষণ কৰিছিল। কথিত আছে যে এইদৰেই প্ৰাকৃতিক মেগনেট আৱিষ্কাৰ হৈছিল। এনে শিলবোৰক মেগনেটাইট নাম দিয়া হৈছিল, সম্ভৱতঃ সেই মেৰীয়াজনৰ নামেৰে। মেগনেটাইটত লো থাকে। কিছুমান মানুহৰ বিশ্বাস যে মেগনেছিয়া নামৰ ঠাই এখনত প্ৰথমে মেগনেটাইট আৱিষ্কাৰ হৈছিল। লো আকৰ্ষণ কৰাৰ ধৰ্ম থকা পদাৰ্থবোৰ এতিয়া মেগনেট হিচাপে জনাজাত। কাহিনীটো এইদৰেই যায়।

যি কি নহওক, মানুহে এতিয়া আৱিষ্কাৰ কৰিছে যে কিছুমান শিলত লোৰ টুকুৰা আকৰ্ষণ কৰাৰ ধৰ্ম আছে। সিহঁতে ইয়াৰোপৰি এই শিলবোৰৰ সৰু টুকুৰাবোৰৰ কিছুমান বিশেষ ধৰ্ম আছে বুলিও জানিলে। সিহঁতে এই প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা পদাৰ্থবোৰক মেগনেট নাম দিলে। পিছলৈ লোৰ টুকুৰাৰ পৰা মেগনেট তৈয়াৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৱিষ্কাৰ হ’ল। এইবোৰ কৃত্ৰিম মেগনেট বুলি জনাজাত।

চিত্ৰ ১০.৪ বিভিন্ন আকৃতিৰ মেগনেট

আজিকালি কৃত্ৰিম মেগনেট বিভিন্ন আকৃতিত প্ৰস্তুত কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, দণ্ড চুম্বক, নালচুম্বক, বেলনাকাৰ বা বল-অন্ত মেগনেট। চিত্ৰ ১০.৪-ত এনে কেইটামান মেগনেট দেখুওৱা হৈছে।

কাৰ্যকলাপ ১

এটা প্লাষ্টিক বা কাগজৰ কাপ লোৱা। চিত্ৰ ১০.৫-ত দেখুওৱাৰ দৰে ক্লাম্পৰ সহায়ত ইয়াক ষ্টেণ্ড এটাত স্থাপন কৰা। কাপটোৰ ভিতৰত এটা মেগনেট ৰাখি কাগজেৰে ঢাকি দিয়া যাতে মেগনেটটো দৃশ্যমান নহয়। লোৰে তৈয়াৰী ক্লিপ এটালৈ সূতা এডাল লগাই দিয়া। সূতাৰ আনটো মূৰ ষ্টেণ্ডটোৰ গুৰিত স্থাপন কৰা। (মনত ৰাখিবা, ইয়াত থকা কৌশলটো হ’ল সূতাৰ দৈৰ্ঘ্য যথেষ্ট চুটি কৰি ৰখা।) কাপটোৰ গুৰিলৈ ক্লিপটো আনিবা। ক্লিপটোৱে সমৰ্থন নোহোৱাকৈ বতাহত ওপৰলৈ উঠে, ঘুৰিৰ দৰে।

চিত্ৰ ১০.৫ মেগনেটৰ প্ৰভাৱ – বতাহত ওলমি থকা এটা কাগজৰ ক্লিপ!

১০.১ চুম্বকীয় আৰু অ-চুম্বকীয় পদাৰ্থ

কাৰ্যকলাপ ২

আহা আমি মেগনেছৰ পদাংক অনুসৰণ কৰোঁ। কেৱল, এইবাৰ আমি মেগনেট আৰু লোৰ স্থান সলনি কৰিম। আমাৰ মেৰীয়াজনৰ লাখুটীৰ মূৰত এটা মেগনেট থাকিব। আমি হকী ষ্টিক, খোজকাঢ়ি লাখুটী বা ক্ৰিকেট উইকেট এটাত টেপ বা গ্লুৰে সৰু মেগনেট এটা লগাই দিব পাৰোঁ। আহা এতিয়া স্কুলৰ খেলপথাৰৰ মাজেৰে “মেগনেছ ভ্ৰমণ”লৈ ওলাই যাওঁ। আমাৰ “মেগনেছ লাখুটী”য়ে স্কুলৰ মাটিৰ পৰা কি তুলি লয়? শ্ৰেণীকোঠাৰ বস্তুবোৰৰ বিষয়ে কি?

তোমাৰ চৌপাশৰ পৰা দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ বিভিন্ন বস্তু সংগ্ৰহ কৰা। “মেগনেছ লাখুটী”ৰ সৈতে এইবোৰ পৰীক্ষা কৰা। তুমি এটা মেগনেট লৈও এই বস্তুবোৰ চুই চাব পাৰা আৰু কোনবোৰ বস্তু মেগনেটলৈ লাগি ধৰে লক্ষ্য কৰিবা। তালিকা ১০.১-ত দেখুওৱাৰ দৰে তোমাৰ বহীত এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা আৰু তোমাৰ পৰ্যবেক্ষণবোৰ লিপিবদ্ধ কৰা।

তালিকা ১০.১-ৰ শেষ স্তম্ভলৈ চোৱা আৰু মেগনেটে আকৰ্ষণ কৰা বস্তুবোৰ লক্ষ্য কৰা। এতিয়া এইবোৰ বস্তু কোনবোৰ পদাৰ্থৰ পৰা তৈয়াৰী হৈছে তাৰ এখন তালিকা বনোৱা। মেগনেটে আকৰ্ষণ কৰা সকলো বস্তুতে কোনো সাধাৰণ পদাৰ্থ আছে নেকি?

আমি বুজোঁ যে মেগনেটে কিছুমান পদাৰ্থ আকৰ্ষণ কৰে আনহাতে কিছুমান মেগনেটৰ ফালে আকৰ্ষিত নহয়। যিবোৰ পদাৰ্থ মেগনেটৰ ফালে আকৰ্ষিত হয় সেইবোৰ চুম্বকীয় – উদাহৰণস্বৰূপে, লো, নিকেল বা কোবাল্ট। যিবোৰ পদাৰ্থ মেগনেটৰ ফালে আকৰ্ষিত নহয় সেইবোৰ অ-চুম্বকীয়। তালিকা ১০.১-ৰ পৰা তুমি কোনবোৰ পদাৰ্থ অ-চুম্বকীয় বুলি পালা? মাটি চুম্বকীয় নে অ-চুম্বকীয় পদাৰ্থ?

বুজোৱৰ তোমাৰ বাবে এই প্ৰশ্নটো আছে। এজন দৰ্জীয়ে তেওঁৰ চাৰ্টত বুটাম সুমাই আছিল। সুঁইটো তেওঁৰ হাতৰ পৰা মজিয়াত পৰি গ’ল। তুমি দৰ্জীজনক সুঁইটো বিচাৰি উলিয়াবলৈ সহায় কৰিব পাৰিবানে?

তালিকা ১০.১ মেগনেটে আকৰ্ষণ কৰা বস্তু বিচাৰি উলিওৱা

কাৰ্যকলাপ ৩

বালি বা মাটিত মেগনেট এটা ঘঁহা। মেগনেটটো উলিয়াই আনিবা। মেগনেটটোত বালি বা মাটিৰ কণিকাবোৰ লাগি ধৰিছে নেকি? এতিয়া, মেগনেটটো লাহেকৈ জোকাৰি বালি বা মাটিৰ কণিকাবোৰ আঁতৰোৱা। আৰু কিছুমান কণিকা লাগি আছে নেকি? এইবোৰ মাটিৰ পৰা তুলি লোৱা লোৰ সৰু টুকুৰা (লোৰ গুড়ি) হ’ব পাৰে।

এনে কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে আমি মাটি বা বালিত লোৰ কণিকা আছে নেকি জানিব পাৰোঁ। তোমাৰ ঘৰ, স্কুল বা ছুটীত ভ্ৰমণ কৰা ঠাইবোৰৰ ওচৰত এই কাৰ্যকলাপটো চেষ্টা কৰা। মেগনেটটোত লাগি থকা লোৰ গুড়িবোৰে চিত্ৰ ১০.৬-ৰ যিকোনো এটাৰ দৰে দেখিছে নেকি?
$\quad$ তুমি যি পোৱা তাৰ এখন তালিকা বনোৱা।

চিত্ৰ ১০.৬ মেগনেট (ক) বহুত লোৰ গুড়ি (খ) অলপ লোৰ গুড়ি আৰু (গ) লোৰ গুড়ি নলগাকৈ।

তালিকা ১০.২ বালিত ঘঁহা মেগনেট। কিমান লোৰ গুড়ি?

যদি তুমি এই তালিখন পূৰণ কৰি পহেলী আৰু বুজোলৈ পঠিয়াই দিয়া, তেওঁলোকে দেশৰ বিভিন্ন অংশৰ মাটিৰ পৰা পোৱা লোৰ গুড়িৰ পৰিমাণ তুলনা কৰিব পাৰিব। তেওঁলোকে এই তথ্য তোমাৰ সৈতে ভাগ বতৰা কৰিব পাৰিব।

১০.২ মেগনেটৰ মেৰু

আমি পৰ্যবেক্ষণ কৰিলোঁ যে মাটিত ঘঁহা মেগনেট এটাত লোৰ গুড়ি (যদি থাকে) লাগি ধৰে। সিহঁতে মেগনেটত কেনেদৰে লাগি ধৰে তাত তুমি বিশেষ কিবা লক্ষ্য কৰিছিলানে?

কাৰ্যকলাপ ৪

কাগজ এখনৰ ওপৰত অলপ লোৰ গুড়ি সিঁচৰতি কৰি দিয়া। এতিয়া, এই কাগজখনৰ ওপৰত এটা দণ্ড চুম্বক ৰাখা। তুমি কি লক্ষ্য কৰা? লোৰ গুড়িবোৰ মেগনেটটোৰ সকলো ফালে লাগি ধৰে নেকি? তুমি লক্ষ্য কৰা নেকি যে মেগনেটটোৰ কিছুমান অংশত বেছি লোৰ গুড়ি আকৰ্ষিত হয় (চিত্ৰ ১০.৭)? মেগনেটত লাগি থকা লোৰ গুড়িবোৰ আঁতৰাই দিয়া আৰু কাৰ্যকলাপটো পুনৰাবৃত্তি কৰা।

চিত্ৰ ১০.৭ দণ্ড চুম্বক এটাত লাগি থকা লোৰ গুড়ি

মেগনেটটোৰ বিভিন্ন অংশে লোৰ গুড়িবোৰক আকৰ্ষণ কৰা ধৰণটোত তুমি কোনো পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰা নেকি? তুমি লোৰ গুড়িৰ সলনি পিন বা লোৰ খিলিকিবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি আৰু বিভিন্ন আকৃতিৰ মেগনেটৰ সৈতেও এই কাৰ্যকলাপটো কৰিব পাৰা।
$\quad$ লোৰ গুড়িবোৰে মেগনেটত কেনেদৰে লাগি ধৰে দেখুৱাবলৈ এখন চিত্ৰ আঁকা। তোমাৰ চিত্ৰখন চিত্ৰ ১০.৬ (ক)-ত দেখুওৱাৰ দৰে নেকি?
$\quad$ আমি দেখোঁ যে দণ্ড চুম্বক এটাৰ দুটা মূৰৰ ওচৰৰ অঞ্চললৈ লোৰ গুড়িবোৰ বেছিকৈ আকৰ্ষিত হয়।

পহেলীৰ তোমাৰ বাবে এই ধাঁধাটো আছে। তোমাক দুটা একেধৰণৰ দণ্ড দিয়া হৈছে যিবোৰ লোৰে তৈয়াৰী যেন লাগে। ইয়াৰ এটা মেগনেট, আনটো এটা সাধাৰণ লোৰ দণ্ড। তুমি কেনেকৈ উলিয়াবা কোনটো মেগনেট?

মেগনেটৰ মেৰুবোৰ এই মূৰবোৰৰ ওচৰত বুলি কোৱা হয়। চেষ্টা কৰি শ্ৰেণীকোঠালৈ বিভিন্ন আকৃতিৰ কেইটামান মেগনেট আনিবলৈ চোৱা। লোৰ গুড়ি ব্যৱহাৰ কৰি এই মেগনেটবোৰত মেৰুবোৰৰ অৱস্থান পৰীক্ষা কৰা। তুমি এতিয়া চিত্ৰ ১০.৪-ত দেখুওৱা ধৰণৰ মেগনেটবোৰত মেৰুবোৰৰ অৱস্থান চিহ্নিত কৰিব পাৰিবানে?

১০.৩ দিশ নিৰ্ণয়

প্ৰাচীন কালৰ পৰাই মানুহে মেগনেটৰ বিষয়ে জানিছিল। মেগনেটৰ বহুতো ধৰ্মো তেওঁলোকে জানিছিল। তুমি মেগনেটৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বহুতো আকৰ্ষণীয় কাহিনী পঢ়িছা হ’বলা। এনে এটা কাহিনী চীনৰ হোৱাং টি নামৰ এজন সম্ৰাটৰ বিষয়ে। কথিত আছে যে তেওঁৰ ৰথত এগৰাকী নাৰীৰ মূৰ্তি আছিল যি যিকোনো দিশত ঘূৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰ হাতখন আগলৈ মেলি থকা যেন লাগিছিল যেন দিশ দেখুৱাই আছে (চিত্ৰ ১০.৮)। মূৰ্তিটোৰ এটা আকৰ্ষণীয় ধৰ্ম আছিল। ই এনে অৱস্থাত থাকিব যে ইয়াৰ মেলা হাতখনে সদায় দক্ষিণ দিশলৈ নিৰ্দেশ কৰি থাকে। মূৰ্তিটোৰ মেলা হাতখনলৈ চাই সম্ৰাটজনে তেওঁৰ ৰথত নতুন ঠাইবোৰলৈ গৈ দিশবোৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰিছিল।

চিত্ৰ ১০.৮ দিশ নিৰ্ণয়কাৰী মূৰ্তি থকা ৰথ

আহা আমি আমাৰ বাবে এনে দিশ নিৰ্ণয়কাৰী এটা বনাওঁ।

কাৰ্যকলাপ ৫

এটা দণ্ড চুম্বক লোৱা। ইয়াৰ এটা মূৰত চিনাক্তকৰণৰ বাবে চিন এটা দিয়া। এতিয়া, মেগনেটটোৰ মাজত সূতা এডাল বান্ধি দিয়া যাতে তুমি ইয়াক কাঠৰ ষ্টেণ্ড এটাত ওলমাব পাৰা (চিত্ৰ ১০.৯)। নিশ্চিত কৰা যে মেগনেটটোৱে মুক্তভাৱে ঘূৰিব পাৰে। ইয়াক বিশ্ৰামলৈ আহিব দিয়া। মেগনেটটোৱে বিশ্ৰাম লোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ মূৰবোৰৰ অৱস্থান দেখুৱাবলৈ মাটিত দুটা বিন্দু চিহ্নিত কৰা।

চিত্ৰ ১০.৯ মুক্তভাৱে ওলমাই ৰখা দণ্ড চুম্বক এটা সদায় একে দিশত বিশ্ৰামলৈ আহে

দুটা বিন্দু সংযোগ কৰি এডাল ৰেখা আঁকা। এই ৰেখাডালে মেগনেটটোৱে ইয়াৰ বিশ্ৰামৰ অৱস্থাত কোন দিশলৈ নিৰ্দেশ কৰিছিল সেয়া দেখুৱায়। এতিয়া, যিকোনো দিশত এটা মূৰ লাহেকৈ ঠেলি মেগনেটটো ঘূৰাই দিয়া আৰু ইয়াক বিশ্ৰামলৈ আহিব দিয়া। আকৌ, ইয়াৰ বিশ্ৰামৰ অৱস্থাত দুটা মূৰৰ অৱস্থান চিহ্নিত কৰা। মেগনেটটোৱে এতিয়া বেলেগ দিশলৈ নিৰ্দেশ কৰে নেকি? মেগনেটটো আন দিশবোৰত ঘূৰাই দিয়া আৰু ই শেষত কোন দিশত বিশ্ৰামলৈ আহে লক্ষ্য কৰা।

তুমি দেখিছা নেকি যে মেগনেটটো সদায় একে দিশত বিশ্ৰামলৈ আহে? এতিয়া তুমি সম্ৰাটৰ ৰথৰ মূৰ্তিটোৰ ৰহস্য অনুমান কৰিব পাৰিবানে?

মেগনেটৰ সলনি লোৰ দণ্ড আৰু প্লাষ্টিক বা কাঠৰ স্কেল লৈ এই কাৰ্যকলাপটো পুনৰাবৃত্তি কৰা। এই কাৰ্যকলাপৰ বাবে পাতল বস্তু ব্যৱহাৰ নকৰিবা আৰু য’ত বায়ুৰ সোঁত আছে তাত কৰিবলৈ এৰাই চলিবা। আন পদাৰ্থবোৰো সদায় একে দিশত বিশ্ৰামলৈ আহে নেকি?

আমি দেখোঁ যে মুক্তভাৱে ওলমাই ৰখা দণ্ড চুম্বক এটা সদায় এটা নিৰ্দিষ্ট দিশত বিশ্ৰামলৈ আহে, যিটো হ’ল উত্তৰ-দক্ষিণ দিশ। পুৱা সূৰ্য উদয় হোৱা দিশ ব্যৱহাৰ কৰি য’ত তুমি এই পৰীক্ষাটো কৰি আছা তাত প্ৰায় পূব দিশটো উলিওৱা। যদি তুমি পূবমুৱা হৈ থিয় দিয়া, তোমাৰ বাওঁফালে উত্তৰ হ’ব। দিশ উলিওৱাৰ বাবে সূৰ্য ব্যৱহাৰ কৰাটো বৰ সঠিক নহ’ব পাৰে, কিন্তু, ই তোমাৰ ৰেখাডালৰ উত্তৰ দক্ষিণৰ পৰা পৃথক কৰাত সহায় কৰিব। ইয়াৰ সহায়ত তুমি মেগনেটটোৰ কোনটো মূৰে উত্তৰলৈ আৰু কোনটোৱে দক্ষিণলৈ নিৰ্দেশ কৰিছে বুজিব পাৰিবা।

মেগনেটটোৰ যিটো মূৰে উত্তৰলৈ নিৰ্দেশ কৰে তাক ইয়াৰ উত্তৰ অনুসন্ধানী মূৰ বা মেগনেটটোৰ উত্তৰ মেৰু বোলে।

তোমাৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰা তোমাৰ স্কুলৰ মুখ্য ফটকটো কোন দিশত অৱস্থিত?

আনটো মূৰ যিয়ে দক্ষিণলৈ নিৰ্দেশ কৰে তাক দক্ষিণ অনুসন্ধানী মূৰ বা মেগনেটটোৰ দক্ষিণ মেৰু বোলে। সকলো মেগনেটৰ দুটা মেৰু থাকে যি আকৃতিৰেই নহওক। সাধাৰণতে, মেগনেটবোৰত উত্তৰ (N) আৰু দক্ষিণ (S) মেৰু চিহ্নিত কৰি দিয়া থাকে।

মেগনেটৰ এই ধৰ্মটো আমাৰ বাবে অতি উপযোগী। শতিকাজুৰি ভ্ৰমণকাৰীসকলে দিশ বিচাৰিবলৈ মেগনেটৰ এই ধৰ্মটো ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। কোৱা হয় যে পুৰণি দিনত ভ্ৰমণকাৰীসকলে প্ৰাকৃতিক মেগনেট সূতাৰে ওলমাই দিশ বিচাৰিছিল, যিবোৰ সিহঁতে সদায় লৈ ফুৰিছিল।

পিছলৈ, মেগনেটৰ এই ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটা যন্ত্ৰ বিকশিত কৰা হ’ল। ই কম্পাছ নামেৰে জনাজাত। কম্পাছ সাধাৰণতে এটা সৰু বাকচ হয় যাৰ ওপৰত গিলাচৰ ঢাকনি থাকে। ভিতৰত চুম্বকিত সুঁই এডাল পিভট কৰি ৰখা থাকে, যি মুক্তভাৱে ঘূৰিব পাৰে (চিত্ৰ ১০.১০)। কম্পাছত দিশবোৰ চিহ্নিত কৰি থকা ডায়েল এটাও থাকে।

চিত্ৰ ১০.১০ এটা কম্পাছ

কম্পাছটো য’ত দিশবোৰ জানিব বিচাৰোঁ তাত ৰখা হয়। ইয়াৰ সুঁইডালে বিশ্ৰামলৈ আহিলে উত্তৰ-দক্ষিণ দিশ নিৰ্দেশ কৰে। কম্পাছটো তেতিয়ালৈকে ঘূৰাই দিয়া হয় যেতিয়ালৈকে ডায়েলত চিহ্নিত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ সুঁইডালৰ দুটা মূৰত নাথাকে। চুম্বকীয় সুঁইডালৰ উত্তৰ মেৰু চিনাক্ত কৰিবলৈ, সাধাৰণতে ইয়াক বেলেগ ৰঙেৰে ৰং কৰি দিয়া থাকে।

১০.৪ তোমাৰ নিজৰ মেগনেট বনোৱা

মেগনেট বনোৱাৰ কেইবাটাও পদ্ধতি আছে। আহা আমি আটাইতকৈ সহজটো শিকোঁ। লোৰ আয়তাকাৰ টুকুৰা এটা লোৱা। ইয়াক টেবুলত ৰাখা। এতিয়া দণ্ড চুম্বক এটা লৈ ইয়াৰ এটা মেৰু লোৰ দণ্ডটোৰ এটা কাষৰ ওচৰলৈ আনিবা। দণ্ড চুম্বকটো নুঠুৱাকৈ, ইয়াক লোৰ দণ্ডটোৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে লৈ যোৱা যেতিয়ালৈকে আনটো মূৰলৈ নাযায়। এতিয়া, মেগনেটটো তুলি আনিবা আৰু মেৰুটো (যিটো মেৰুৰে আৰম্ভ কৰিছিলা) লোৰ দণ্ডটোৰ একেখন বিন্দুলৈ আনিবা য’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰিছিলা (চিত্ৰ ১০.১১)। আগতে কৰাৰ দৰে একে দিশত লোৰ দণ্ডটোৰ বাবে মেগনেটটো আকৌ লৈ যোৱা। এই প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰায় ৩০-৪০ বাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰা। লোৰ দণ্ডটোৱে মেগনেট হৈছে নেকি পৰীক্ষা কৰিবলৈ পিন বা কিছুমান লোৰ গুড়ি ইয়াৰ ওচৰলৈ আনিবা। নহ’লে, আৰু কিছু সময়ৰ বাবে প্ৰক্ৰিয়াটো চলাই থাকিবা।

চিত্ৰ ১০.১১ তোমাৰ নিজৰ মেগনেট বনোৱা

মনত ৰাখিবা যে মেগনেটৰ মেৰু আৰু ইয়াৰ গতিৰ দিশ সলনি নহ’ব লাগে। তুমি লোৰ খিলিকি, সুঁই বা ব্লেডও ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰা আৰু ইহঁতক মেগনেটলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰা।

তুমি এতিয়া মেগনেট কেনেকৈ বনায় জানিলা। তুমি তোমাৰ নিজৰ কম্পাছ বনাব বিচাৰিবানে?

কাৰ্যকলাপ ৬

দণ্ড চুম্বক এটা ব্যৱহাৰ কৰি লোৰ সুঁই এডাল চুম্বকিত কৰা। এতিয়া, চুম্বকিত সুঁইডাল ক’ক বা ফোমৰ সৰু টুকুৰা এটাৰ মাজেৰে সুমুৱাই দিয়া। ক’কডালক বাটি বা টব এটাত পানীত ভাহিবলৈ দিয়া। নিশ্চিত কৰা যে সুঁইডালে পানী চুব নোৱাৰে (চিত্ৰ ১০.১২)।

চিত্ৰ ১০.১২ কাপ এটাত থকা কম্পাছ

তোমাৰ কম্পাছ এতিয়া কাম কৰিবলৈ সাজু। ক’কডাল ভাহি থাকোঁতে সুঁইডালে কোন দিশলৈ নিৰ্দেশ কৰে লক্ষ্য কৰি লোৱা। সুঁইডাল স্থিৰ কৰি থকা ক’কডাল বিভিন্ন দিশত ঘূৰাই দিয়া। ক’কডালে ঘূৰিবলৈ আৰম্ভ নকৰাকৈ আকৌ ভাহি থাকিলে সুঁইডালে কোন দিশলৈ নিৰ্দেশ কৰে লক্ষ্য কৰা। সুঁইডালে সদায় একে দিশলৈ নিৰ্দেশ কৰে নেকি, যেতিয়া ক’কডালে ঘূৰিবলৈ বন্ধ কৰে?

১০.৫ মেগনেটৰ মাজত আকৰ্ষণ আৰু বিকৰ্ষণ

আহা আমি মেগনেটৰ সৈতে আন এটা আকৰ্ষণীয় খেল খেলোঁ। দুটা সৰু খেলনা গাড়ী লোৱা আৰু ইহঁতক A আৰু B লেবেল দিয়া। প্ৰতিটো গাড়ীৰ ওপৰত দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে দণ্ড চুম্বক এটা ৰাখি ৰবৰ বেণ্ডৰে স্থিৰ কৰি দিয়া (চিত্ৰ ১০.১৩)।

চিত্ৰ ১০.১৩ বিপৰীত মেৰুবোৰে ইজনে সিজনক আকৰ্ষণ কৰে নেকি?

গাড়ী A-ত, মেগনেটটোৰ দক্ষিণ মেৰু ইয়াৰ সন্মুখলৈ ৰাখা। গাড়ী B-ত বিপৰীত দিশত মেগনেটটো ৰাখা। এতিয়া, দুয়োটা গাড়ী ইজনে সিজনৰ ওচৰলৈ ৰাখা (চিত্ৰ ১০.১৩)। তুমি কি লক্ষ্য কৰা? গাড়ীকেইটা নিজৰ ঠাইত থাকে নেকি? গাড়ীকেইটা ইজনে সিজনৰ পৰা দূৰলৈ যায় নেকি? সিহঁতে ইজনে সিজনৰ ফালে গতি কৰি খুন্দা খায় নেকি? তালিকা ১০.৩-ত দেখুওৱাৰ দৰে এখন তালিকাত তোমাৰ পৰ্যবেক্ষণবোৰ লিপিবদ্ধ কৰা। এতিয়া, খেলনা গাড়ীকেইটা ইজনে সিজনৰ ওচৰলৈ ৰাখা যাতে গাড়ী A-ৰ পিছফালে গাড়ী B-ৰ সন্মুখফাল থাকে (চিত্ৰ ১০.১৪)। সিহঁতে আগৰ দৰে গতি কৰে নেকি? গাড়ীকেইটা এতিয়া কোন দিশলৈ গতি কৰে লক্ষ্য কৰা। পিছত, গাড়ী B-ৰ পিছত গাড়ী A ৰাখা আৰু প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰত সিহঁতে কোন দিশলৈ গতি কৰে লক্ষ্য কৰা। গাড়ীবোৰ

তালিকা ১০.৩

গাড়ীবোৰৰ অৱস্থান	গাড়ীবোৰে কেনেদৰে গতি কৰে? ইজনে সিজনৰ ফালে গতি কৰে/ইজনে সিজনৰ পৰা আঁতৰি যায়/একো গতি নকৰে
গাড়ী A-ৰ সন্মুখে গাড়ী B-ৰ সন্মুখলৈ
গাড়ী A-ৰ পিছে গাড়ী B-ৰ সন্মুখ Prev অধ্যায় ০৯ বিদ্যুৎ আৰু বৰ্তনী Next অধ্যায় ১১ আমাৰ চাৰিওফালে থকা বায়ু RRB GROUP D Exam Details Practice Set Previous Year Questions Master Course RRB Group D Hinglish Master Course RRB Group D English RRB NTPC Exam Details Practice Set Previous Year Questions RPF SI Exam Details Practice Set Previous Year Questions RPF CONSTABLE Exam Details Previous Year Questions RRB JE Exam Details Previous Year Questions RRB ALP Exam Details Practice Set Previous Year Questions RRB TECHNICIAN Exam Details Practice Set Previous Year Questions NCERT Books Class 06 Class 07 Class 08 Class 09 Class 10 Class 11 Class 12 Important Resources Topic-wise Practice Hub General Knowledge Quick Revision Railway GK Maps Contact Us Forums SATHEE Forums  BETA © 2014-2026 Copyright SATHEE Privacy Policy Powered by Prutor@IITK sathee@iitk.ac.in Media coverage of SATHEE Play Store App Store The Ministry of Education has launched the SATHEE initiative in association with IIT Kanpur to provide free guidance for competitive exams. SATHEE offers a range of resources, including reference video lectures, mock tests, and other resources to support your preparation. Please note that participation in the SATHEE program does not guarantee clearing any exam or admission to any institute. Assamese English Hindi Bengali Marathi Telugu Tamil Gujarati Urdu Kannada Oriya Malayalam Punjabi