1. ఆర్థిక సంస్థ అంటే ఏమిటి?

ఆర్థిక సేవలను అందించే సంస్థ — డిపాజిట్లను స్వీకరించడం, రుణాలు ఇవ్వడం, పెట్టుబడి ఉత్పత్తులు, బీమా, పెన్షన్, బ్రోకరేజీ మొదలైనవి — మరియు ఇది ఆర్థిక రంగ నియంత్రణ సంస్థ (RBI, SEBI, IRDAI, PFRDA) ద్వారా నియంత్రించబడుతుంది.

2. భారతదేశంలోని ఆర్థిక సంస్థల రకాలు

3. రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) – కేంద్ర బ్యాంక్

• స్థాపన: 1 ఏప్రిల్ 1935 (ప్రైవేట్ షేర్హోల్డర్లు); జాతీయం: 1 జనవరి 1949
• ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబై (మునుపు కలకత్తా)
• 1వ గవర్నర్: సర్ ఆస్బోర్న్ స్మిత్
• 1వ భారతీయ గవర్నర్: సి. డి. దేశ్ముఖ్
• ప్రస్తుత లోగో: ప్యాంథర్ & పామ్ చెట్టు; 2023 లోగో: రూపాయి గుర్తు + సింహం & పామ్ చెట్టు
• స్వయంప్రతిపత్తి: RBI చట్టం 1934, ప్రస్తావన – “బ్యాంక్ నోట్ల జారీ మరియు నిల్వల నిర్వహణను నియంత్రించడం”
• ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC): 6 సభ్యులు (3 RBI + 3 GoI); రెపో రేటు ప్రతి 2 నెలలకు నిర్ణయించబడుతుంది
• RBI కరెన్సీ ముద్రణ: భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ నోట్ ముద్రణ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ (BRBNMPL) & సెక్యూరిటీ ప్రింటింగ్ ప్రెస్ (నాసిక్ & దేవాస్)

4. వాణిజ్య బ్యాంకులు – కీలక సంఖ్యలు (31 మార్చి 2023 నాటికి)

5. బ్యాంక్ జాతీయీకరణ మైలురాళ్ళు

6. అభివృద్ధి బ్యాంకులు / DFIs

7. స్మాల్ ఫైనాన్స్ & పేమెంట్స్ బ్యాంకులు

• 10 స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకుల లైసెన్స్ ఇవ్వబడింది (2015 ప్రిన్సిపల్ ఆధారంగా): AU, ఈక్విటాస్, ఉజ్జీవన్, జన మొదలైనవి.
• 6 పేమెంట్స్ బ్యాంకులు పనిచేస్తున్నాయి: ఎయిర్టెల్, ఇండియా పోస్ట్, ఫినో, పేటిఎం, జియో, NSDL.
• రెండు వర్గాలు రుణాలు ఇవ్వలేవు; SFBs మాత్రమే రుణాలు ఇవ్వగలవు.

8. బీమా & పెన్షన్ పెద్ద సంస్థలు

• LIC: లైఫ్ ఇన్స్యూరెన్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా – ఏర్పాటు 1 సెప్టెంబర్ 1956; 245 బీమా సంస్థల జాతీయీకరణ.
• IRDAI ఏర్పాటు: 1999 (మల్హోత్రా కమిటీ) → IRDA చట్టం 1999; ప్రధాన కార్యాలయం: హైదరాబాద్.
• ESIC: 1952 – ఎంప్లాయీస్ స్టేట్ ఇన్స్యూరెన్స్ (ఆరోగ్య & పెన్షన్).
• EPFO: 1952 – ప్రొవిడెంట్ ఫండ్; లేబర్ మంత్రిత్వ శాఖ కింద; 27 కోట్ల ఖాతాలు.
• PFRDA: 2003 – NPS; తాత్కాలిక నియంత్రక సంస్థ 2003, చట్టబద్ధమైనది 2014.

9. సెక్యూరిటీస్ మార్కెట్ సంస్థలు

• SEBI: స్థాపన 12 ఏప్రిల్ 1988 (చట్టబద్ధమైనది 1992); ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబై బాంద్రా కుర్లా కాంప్లెక్స్.
• NSE: స్థాపన 1992; ట్రేడింగ్ ప్రారంభం 1994; 1వ ఎలక్ట్రానిక్ లిమిట్-ఆర్డర్ బుక్.
• BSE: ఆసియాలో పురాతనమైనది, స్థాపన 9 జులై 1875; సెన్సెక్స్ ప్రారంభం 1986; 30-షేర్ ఇండెక్స్.
• NSDL & CDSL: డిపాజిటరీలు (1996 & 1999) – డీమాట్ షేర్లు.

10. అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సంస్థలు – భారతదేశం యొక్క వాటా

11. త్వరిత-సూచన పట్టికలు

పట్టిక-1: ప్రసిద్ధ బ్యాంకుల ట్యాగ్-లైన్లు

పట్టిక-2: బ్యాంక్ & ప్రధాన కార్యాలయం – మెమరీ కోడ్ “M-P-C-K-B”

ముంబై: SBI, BoB, IDBI, RBL, ఇండస్ఇండ్
న్యూఢిల్లీ: PNB, OBC, UCO, BoI, సిండికేట్ (ఇప్పుడు విలీనం)
చెన్నై: ఇండియన్ బ్యాంక్, IOB
కోల్కతా: UBI, బంధన్, అలహాబాద్ (మునుపు)
బెంగళూరు: కెనరా, విజయ (ఇప్పుడు విలీనం)

12. ఒక-లైనర్ రివిజన్ బుల్లెట్లు

• RBI ₹1 నోటు మాత్రమే ముద్రిస్తుంది; భారత ప్రభుత్వం ₹1 నాణెం ముద్రిస్తుంది.
• భారతీయ మహిళా బ్యాంక్ SBIతో విలీనం చేయబడింది (2017).
• HDFC లిమిటెడ్ (ప్రపంచంలో అతిపెద్ద హౌసింగ్ ఫైనాన్స్) HDFC బ్యాంక్లో విలీనం చేయబడింది (2023).
• “సశక్త్” – PSB రీక్యాప్ పథకం 2018.
• ప్రాంప్ట్ కరెక్టివ్ యాక్షన్ (PCA) – బలహీన బ్యాంకుల కోసం RBI ఫ్రేమ్వర్క్.
• బాసెల్-III మూలధన లక్ష్యం: 11.5 % మార్చి 2023 నాటికి.
• ₹2000 నోటు ప్రవేశపెట్టబడింది: 8 నవంబర్ 2016 (నోటీసు రద్దు); ముద్రణ 2018-19లో ఆపివేయబడింది.
• NEFT – 24×7 డిసెంబర్ 2019 నుండి; RTGS – 24×7 డిసెంబర్ 2020 నుండి.
• UPI ప్రారంభం: 11 ఏప్రిల్ 2016; NPCI ఆంబ్రెల్లా.
• ముద్రా రుణాలు – 3 వర్గాలు: శిశు ₹50k, కిశోర్ ₹5 లక్ష, తరుణ్ ₹10 లక్ష.
• ECGC – ఎగుమతి క్రెడిట్ గ్యారెంటీ కార్పొరేషన్ (1964) – ఎగుమతిదారులకు బీమా అందిస్తుంది.
• DICGC – డిపాజిట్ బీమా ₹5 లక్షలు ప్రతి డిపాజిటర్కు (2020లో ₹1 లక్ష నుండి పెంచబడింది).
• లీడ్ బ్యాంక్ స్కీమ్ – 1969; 1వ లీడ్ బ్యాంక్: నరిమన్ కమిటీ.
• యూనివర్సల్ బ్యాంకులకు ఆన్ ట్యాప్ లైసెన్స్ – RBI 2016.
• SWIFT కోడ్ – 8/11 అంకెలు; భారతీయ బ్యాంక్ ఉదాహరణ: SBININBBXXX.

13. రైల్వే పరీక్షల కోసం ప్రాక్టీస్ MCQs

అధ్యాయం ముగింపు – ఆర్థిక సంస్థలు