১. বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান কি?

এনে এক সংস্থা যিয়ে বিত্তীয় সেৱা আগবঢ়ায়—জমা গ্ৰহণ, ঋণ প্ৰদান, বিনিয়োগৰ সামগ্ৰী, বীমা, পেঞ্চন, দলালী আদি—আৰু যাক এটা বিত্তীয় খণ্ডৰ নিয়ন্ত্ৰক সংস্থাই (RBI, SEBI, IRDAI, PFRDA) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

২. ভাৰতত থকা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰকাৰসমূহ

৩. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) – কেন্দ্ৰীয় বেংক

• প্ৰতিষ্ঠা: ১ এপ্ৰিল ১৯৩৫ (ব্যক্তিগত শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ); ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ: ১ জানুৱাৰী ১৯৪৯
• মুখ্য কাৰ্যালয়: মুম্বাই (পূৰ্বে কলকাতা)
• প্ৰথম গভৰ্ণৰ: ছাৰ অচবৰ্ণ স্মিথ
• প্ৰথম ভাৰতীয় গভৰ্ণৰ: চি. ডি. দেশমুখ
• বৰ্তমান ল’গ’: পেণ্টাৰ আৰু তাল গছ; ২০২৩ ল’গ’: টকাৰ চিহ্ন + সিংহ আৰু তাল গছ
• স্বায়ত্তশাসন: RBI Act 1934, প্ৰস্তাৱনা – “বেংক নোটৰ প্ৰচলন আৰু ৰিজাৰ্ভ ৰখা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ”
• মুদ্ৰানীতি সমিতি (MPC): ৬ জন সদস্য (৩ RBI + ৩ GoI); ৰিপ’ হাৰ প্ৰতি ২ মাহত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়
• RBI নোট ছপা কৰে: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক নোট মুদ্ৰণ প্ৰাইভেট লিমিটেড (BRBNMPL) আৰু ছিকিউৰিটি প্ৰিণ্টিং প্ৰেছ (নাশিক আৰু দেৱাছ)ৰ জৰিয়তে

৪. বাণিজ্যিক বেংক – মুখ্য সংখ্যা (৩১ মাৰ্চ ২০২৩ অনুসৰি)

৫. বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ মাইলৰ খুটি

৬. উন্নয়ন বেংক / DFIs

৭. ক্ষুদ্ৰ বিত্ত আৰু পেমেণ্ট বেংক

• ১০টা ক্ষুদ্ৰ বিত্ত বেংকলৈ লাইচেন্স দিয়া হৈছে (২০১৫ত প্ৰাথমিক অনুমোদন): AU, Equitas, Ujjivan, Jana, আদি।
• ৬টা পেমেণ্ট বেংক সক্ৰিয়: Airtel, India Post, Fino, Paytm, Jio, NSDL।
• দুয়োটা শ্ৰেণীয়ে ঋণ দিব নোৱাৰে; কেৱল SFBs-হে ঋণ দিব পাৰে।

৮. বীমা আৰু পেঞ্চনৰ ডাঙৰ সংস্থা

• LIC: Life Insurance Corp. of India – গঠন ১ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৫৬; ২৪৫টা বীমাকাৰীৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ।
• IRDAI গঠন: ১৯৯৯ (মালহোত্ৰা কমিটি) → IRDA Act 1999; মুখ্য কাৰ্যালয়: হায়দৰাবাদ।
• ESIC: ১৯৫২ – কৰ্মচাৰীৰ ৰাজ্য বীমা (স্বাস্থ্য আৰু পেঞ্চন)।
• EPFO: ১৯৫২ – ভৱিষ্য নিধি; শ্ৰম মন্ত্ৰালয়ৰ অধীন; ২৭ কোটী একাউণ্ট।
• PFRDA: ২০০৩ – NPS; অন্তৰ্বৰ্তীকালীন নিয়ন্ত্ৰক ২০০৩, বিধিবদ্ধ ২০১৪।

৯. প্ৰতিভূতি বজাৰৰ প্ৰতিষ্ঠান

• SEBI: প্ৰতিষ্ঠা ১২ এপ্ৰিল ১৯৮৮ (বিধিবদ্ধ ১৯৯২); মুখ্য কাৰ্যালয়: মুম্বাই বান্দ্ৰা কুৰ্লা কমপ্লেক্স।
• NSE: প্ৰতিষ্ঠা ১৯৯২; বাণিজ্য আৰম্ভ ১৯৯৪; প্ৰথম ইলেক্ট্ৰনিক লিমিট-অৰ্ডাৰ বুক।
• BSE: এছিয়াৰ পুৰণিতম, প্ৰতিষ্ঠা ৯ জুলাই ১৮৭৫; ছেন্সেক্স আৰম্ভ ১৯৮৬; ৩০-শ্বেয়াৰ সূচক।
• NSDL আৰু CDSL: ডিপজিটৰী (১৯৯৬ আৰু ১৯৯৯) – ডিমেট শ্বেয়াৰ।

১০. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় সংস্থা – ভাৰতৰ অংশ

১১. দ্ৰুত-উদ্ধৃতি তালিকা

তালিকা-১: বিখ্যাত বেংকৰ টেগ-লাইন

তালিকা-২: বেংক আৰু মুখ্য কাৰ্যালয় – মেমৰি ক’ড “M-P-C-K-B”

Mumbai: SBI, BoB, IDBI, RBL, IndusInd
New Delhi: PNB, OBC, UCO, BoI, Syndicate (এতিয়া লগ লগোৱা হৈছে)
Chennai: Indian Bank, IOB
Kolkata: UBI, Bandhan, Allahabad (পূৰ্বতে)
Bengaluru: Canara, Vijaya (এতিয়া লগ লগোৱা হৈছে)

১২. এক-শাৰীৰ পুনৰীক্ষণ বুলেট

• RBI কেৱল ₹১ৰ নোট ছপায়; ভাৰত চৰকাৰে ₹১ৰ কইন ছপায়।
• ভাৰতীয় মহিলা বেংক SBI-ত লগ লগোৱা হৈছে (২০১৭)।
• HDFC Ltd. (বিশ্বৰ বৃহত্তম গৃহ বিত্ত) HDFC Bank-ত লগ লগোৱা হৈছে (২০২৩)।
• “সশক্ত” – PSB ৰিকেপ পৰিকল্পনা ২০১৮।
• Prompt Corrective Action (PCA) – দুৰ্বল বেংকৰ বাবে RBI-ৰ চৌকাঠ।
• Basel-III মূলধন লক্ষ্য: ১১.৫ % মাৰ্চ ২০২৩লৈ।
• ₹২০০০ নোট প্ৰৱৰ্তন: ৮ নৱেম্বৰ ২০১৬ (ডিমনেটাইজেচন); ছপা বন্ধ ২০১৮-১৯।
• NEFT – ২৪×৭ ডিচেম্বৰ ২০১৯ৰ পৰা; RTGS – ২৪×৭ ডিচেম্বৰ ২০২০ৰ পৰা।
• UPI আৰম্ভ: ১১ এপ্ৰিল ২০১৬; NPCIৰ ছাত্ৰচ্ছায়াত।
• মুদ্ৰা ঋণ – ৩টা শ্ৰেণী: শিশু ₹৫০ হাজাৰ, কিশোৰ ₹৫ লাখ, তৰুণ ₹১০ লাখ।
• ECGC – Export Credit Guarantee Corp. (১৯৬৪) – ৰপ্তানিকাৰীক বীমা প্ৰদান কৰে।
• DICGC – জমা বীমা ₹৫ লাখ প্ৰতি জমাদাতা (২০২০ত ₹১ লাখৰ পৰা বৃদ্ধি কৰা হৈছে)।
• লীড বেংক স্কীম – ১৯৬৯; প্ৰথম লীড বেংক: নৰিমান কমিটি।
• ইউনিভাৰ্ছেল বেংকৰ বাবে অন টেপ লাইচেন্স – RBI ২০১৬।
• SWIFT code – ৮/১১ ডিজিট; ভাৰতীয় বেংক উদাহৰণ: SBININBBXXX।

১৩. ৰেলৱে পৰীক্ষাৰ বাবে অনুশীলন MCQs

অধ্যায়ৰ সমাপ্তি – বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান