१. आर्थिक संस्था म्हणजे काय?
एक अशी संस्था जी आर्थिक सेवा पुरवते — ठेवी स्वीकारणे, कर्जे देणे, गुंतवणूक उत्पादने, विमा, निवृत्ती वेतन, दलाली इ. — आणि जी आर्थिक क्षेत्राच्या नियामकाकडून (RBI, SEBI, IRDAI, PFRDA) नियमित केली जाते.
२. भारतातील आर्थिक संस्थांचे प्रकार
| क्र. |
श्रेणी |
मुख्य नियामक |
उदाहरणे |
| १ |
व्यावसायिक बँका |
RBI |
SBI, PNB, HDFC Bank |
| २ |
सहकारी बँका |
RBI + राज्य शासन |
Saraswat Bank, Amul Cooperative |
| ३ |
NBFCs |
RBI |
Bajaj Finance, Muthoot Finance |
| ४ |
विकास आर्थिक संस्था (DFIs) |
RBI |
NABARD, SIDBI, IFCI |
| ५ |
अखिल भारतीय आर्थिक संस्था (AIFI) |
RBI |
EXIM, NHB, IIB |
| ६ |
विमा कंपन्या |
IRDAI |
LIC, ICICI Lombard |
| ७ |
म्युच्युअल फंड |
SEBI |
SBI MF, HDFC MF |
| ८ |
निवृत्ती वेतन फंड |
PFRDA |
NPS Trust, HDFC Pension |
| ९ |
शेअर बाजार |
SEBI |
NSE, BSE |
| १० |
पेमेंट बँका |
RBI |
Airtel Payments Bank, Paytm |
३. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) – केंद्रीय बँक
- स्थापना: १ एप्रिल १९३५ (खाजगी भागधारक); राष्ट्रीयीकरण: १ जानेवारी १९४९
- मुख्यालय: मुंबई (पूर्वी कलकत्ता)
- पहिले गव्हर्नर: सर ओस्बोर्न स्मिथ
- पहिले भारतीय गव्हर्नर: सी. डी. देशमुख
- सध्याचे लोगो: पॅंथर आणि पाम ट्री; २०२३ लोगो: रुपयाचे चिन्ह + सिंह आणि पाम ट्री
- स्वायत्तता: RBI Act 1934, प्रस्तावना – “बँक नोटांचे प्रकाशन आणि राखीव रक्कम ठेवणे नियमित करणे”
- मौद्रिक धोरण समिती (MPC): ६ सदस्य (३ RBI + ३ भारत सरकार); रेपो दर दर दोन महिन्यांनी ठरवला जातो
- RBI चलन नोटा छापते: भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रा. लि. (BRBNMPL) आणि सिक्युरिटी प्रिंटिंग प्रेस (नाशिक आणि देवास) द्वारे
४. व्यावसायिक बँका – महत्त्वाचे आकडे (३१ मार्च २०२३ पर्यंत)
| पॅरामीटर |
आकडा |
| एकूण शेड्यूल्ड व्यावसायिक बँका |
१४१ |
| सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (PSBs) |
१२ (२०२० नंतरच्या मेगा-विलीनीकरणानंतर) |
| खाजगी क्षेत्रातील बँका |
२१ (जुन्या + नव्या) |
| परदेशी बँका |
४५ |
| प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRBs) |
४३ (PSBs द्वारे प्रायोजित) |
| एकूण बँक शाखा |
१.५ लाख+ |
| ATM |
२.२ लाख+ |
| आर्थिक समावेशन योजना |
PMJDY: ५० कोटी+ खाती उघडली (ऑगस्ट २०१४→) |
५. बँक राष्ट्रीयीकरणाचे टप्पे
| दिनांक |
घटना |
| १९ जुलै १९६९ |
१४ मोठ्या बँकांचे (>₹५० कोटी ठेवी) राष्ट्रीयीकरण |
| १५ एप्रिल १९८० |
आणखी ६ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण |
| १९९३ |
न्यू बँक ऑफ इंडियाचे PNB मध्ये विलीनीकरण |
| २०१७-२० |
१० PSBs चे ४ मध्ये विलीनीकरण (उदा., Dena+Vijaya+BoB → Bank of Baroda) |
| २०२० |
१० PSBs → ४ (उदा., OBC+United → PNB; Syndicate → Canara) |
६. विकास बँका / DFIs
| नाव |
वर्ष |
उद्देश |
मुख्यालय |
| IFCI |
१९४८ |
औद्योगिक वित्त |
नवी दिल्ली |
| SBI (राज्याची मालकी) |
१९५५ |
इम्पीरियल बँकची जागा घेणे |
मुंबई |
| IDBI |
१९६४ |
औद्योगिक विकास |
मुंबई (आता एक PSB) |
| SIDBI |
२ एप्रिल १९९० |
MSME प्रोत्साहन |
लखनौ |
| NABARD |
१२ जुलै १९८२ |
कृषी आणि ग्रामीण विकास |
मुंबई |
| EXIM Bank |
१९८२ |
निर्यात-आयात क्रेडिट |
मुंबई |
| NHB |
९ जुलै १९८८ |
गृह वित्त |
नवी दिल्ली |
| IIB (India Infrastructure) |
१९९७ |
इन्फ्रास्ट्रक्चर फंडिंग |
मुंबई |
७. लघु वित्त आणि पेमेंट बँका
- १० लघु वित्त बँकांना परवानगी (२०१५ तत्त्वतः): AU, Equitas, Ujjivan, Jana, इ.
- ६ पेमेंट बँका सक्रिय: Airtel, India Post, Fino, Paytm, Jio, NSDL.
- दोन्ही श्रेणी कर्जे देऊ शकत नाहीत; केवळ SFBs कर्ज देऊ शकतात.
८. विमा आणि निवृत्ती वेतन मोठ्या संस्था
- LIC: लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया – १ सप्टेंबर १९५६ रोजी स्थापना; २४५ विमा कंपन्यांचे राष्ट्रीयीकरण.
- IRDAI ची रचना: १९९९ (मल्होत्रा समिती) → IRDA Act 1999; मुख्यालय: हैदराबाद.
- ESIC: १९५२ – कर्मचारी राज्य विमा (आरोग्य आणि निवृत्ती वेतन).
- EPFO: १९५२ – निर्वाह निधी; कामगार मंत्रालयाखाली; २७ कोटी खाती.
- PFRDA: २००३ – NPS; तात्पुरता नियामक २००३, वैधानिक २०१४.
९. सिक्युरिटीज मार्केट संस्था
- SEBI: स्थापना १२ एप्रिल १९८८ (वैधानिक १९९२); मुख्यालय: मुंबई बांद्रा कुर्ला कॉम्प्लेक्स.
- NSE: स्थापना १९९२; व्यापार १९९४ मध्ये सुरू; पहिली इलेक्ट्रॉनिक लिमिट-ऑर्डर बुक.
- BSE: आशियातील सर्वात जुनी, स्थापना ९ जुलै १८७५; सेंसेक्स १९८६ मध्ये सुरू; ३०-शेअर निर्देशांक.
- NSDL & CDSL: डिपॉझिटरीज (१९९६ आणि १९९९) – डीमॅट शेअर्स.
१०. आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संस्था – भारताचा वाटा
| संस्था |
मुख्यालय |
भारताचा मतदान (%) |
भारत सामील झाला |
| IMF |
वॉशिंग्टन |
२.७५ |
१९४५ (संस्थापक) |
| जागतिक बँक |
वॉशिंग्टन |
२.८५ (IBRD) |
१९४५ |
| ADB |
मनिला |
६.३ (दुसरा सर्वात मोठा) |
१९६६ |
| AIIB |
बीजिंग |
८.५ (दुसरा सर्वात मोठा) |
२०१६ (संस्थापक) |
| NDB (BRICS) |
शांघाय |
२० % (समान मत) |
२०१५ (संस्थापक) |
११. द्रुत-संदर्भ सारण्या
सारणी-१: प्रसिद्ध बँकांचे टॅग-लाइन
| बँक |
टॅग-लाइन |
| SBI |
“Pure Banking Nothing Else” → “Banker to Every Indian” |
| PNB |
“The Name you can Bank Upon” |
| BOB |
“India’s International Bank” |
| Canara |
“Together We Can” |
| BOI |
“Relationship beyond Banking” |
| HDFC |
“We Understand Your World” |
| ICICI |
“Khayaal Aapka” |
सारणी-२: बँक आणि मुख्यालय – स्मरण कोड “M-P-C-K-B”
मुंबई: SBI, BoB, IDBI, RBL, IndusInd
नवी दिल्ली: PNB, OBC, UCO, BoI, Syndicate (आता विलीन)
चेन्नई: Indian Bank, IOB
कोलकाता: UBI, Bandhan, Allahabad (पूर्वी)
बेंगळुरू: Canara, Vijaya (आता विलीन)
१२. एक-ओळीत पुनरावलोकन बुलेट्स
- RBI फक्त ₹१ ची नोट छापते; भारत सरकार ₹१ चे नाणे छापते.
- भारतीय महिला बँक SBI मध्ये विलीन (२०१७).
- HDFC Ltd. (जगातील सर्वात मोठी गृह वित्त संस्था) HDFC Bank मध्ये विलीन (२०२३).
- “सशक्त” – PSB पुनर्पूंजीकरण योजना २०१८.
- Prompt Corrective Action (PCA) – कमकुवत बँकांसाठी RBI चे चौकट.
- Basel-III भांडवल लक्ष्य: ११.५ % मार्च २०२३ पर्यंत.
- ₹२००० ची नोट सुरू: ८ नोव्हेंबर २०१६ (नोटबंदी); छपाई २०१८-१९ मध्ये थांबवली.
- NEFT – २४×७ डिसेंबर २०१९ पासून; RTGS – २४×७ डिसेंबर २०२० पासून.
- UPI लाँच: ११ एप्रिल २०१६; NPCI छत्राखाली.
- मुद्रा कर्ज – ३ श्रेणी: शिशु ₹५० हजार, किशोर ₹५ लाख, तरुण ₹१० लाख.
- ECGC – एक्सपोर्ट क्रेडिट गॅरंटी कॉर्प. (१९६४) – निर्यातदारांना विमा पुरवते.
- DICGC – ठेव विमा ₹५ लाख प्रति ठेवदार (२०२० मध्ये ₹१ लाख वरून वाढवला).
- लीड बँक योजना – १९६९; पहिली लीड बँक: नरीमन समिती.
- On tap licence for universal banks – RBI 2016.
- SWIFT code – ८/११ अंक; भारतीय बँक उदाहरण: SBININBBXXX.
१३. रेल्वे परीक्षांसाठी सराव MCQ
१. भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे राष्ट्रीयीकरण कोणत्या वर्षी झाले?
**उत्तर:** १९४९
२. SEBI ची स्थापना कोणत्या समितीने शिफारस केली?
**उत्तर:** चंद्रशेखर (नरसिंहम) समिती
३. NABARD चे मुख्यालय कोठे आहे?
**उत्तर:** मुंबई
४. खालीलपैकी कोणती विकास बँक नाही?
**उत्तर:** SBI (ती एक व्यावसायिक बँक आहे, जरी ती विकास कार्य करते)
५. SIDBI ची स्थापना केव्हा झाली?
**उत्तर:** २ एप्रिल १९९०
६. DICGC द्वारे प्रति ठेवदार दिलेली कमाल ठेव विमा रक्कम किती आहे?
**उत्तर:** ₹५ लाख
७. खालीलपैकी भारतातील बँकांची नवीनतम श्रेणी कोणती?
**उत्तर:** लघु वित्त बँक
८. RBI चे पहिले भारतीय गव्हर्नर कोण होते?
**उत्तर:** सी. डी. देशमुख
९. IMF चे मुख्यालय कोठे आहे?
**उत्तर:** वॉशिंग्टन डी.सी.
१०. कोणत्या बँकेला “India’s International Bank” म्हटले जाते?
**उत्तर:** Bank of Baroda
११. २०२० च्या मेगा-विलीनीकरणानंतर भारतात किती सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आहेत?
**उत्तर:** १२
१२. भारतातील विमा कंपन्यांची नियामक संस्था कोणती आहे?
**उत्तर:** IRDAI
१३. NPS चे नियमन कोण करते?
**उत्तर:** PFRDA
१४. खालीलपैकी कोणती पेमेंट बँक पोस्ट विभागाद्वारे प्रोत्साहित केली जाते?
**उत्तर:** India Post Payments Bank
१५. UPI कोणत्या संस्थेने लाँच केला?
**उत्तर:** NPCI
१६. लघु वित्त बँकांसाठी परवानगी कोणत्या समितीच्या शिफारशीनुसार दिली गेली?
**उत्तर:** उषा थोरात (RBI आंतरिक कार्य गट)
१७. भारतीय महिला बँक कोणत्या बँकेत विलीन करण्यात आली?
**उत्तर:** स्टेट बँक ऑफ इंडिया
१८. खालीलपैकी गृह वित्तासाठी सर्वोच्च संस्था कोणती आहे?
**उत्तर:** नॅशनल हाउसिंग बँक (NHB)
१९. EXIM Bank of India ची स्थापना केव्हा झाली?
**उत्तर:** १९८२
२०. RBI च्या भांडवलात भारत सरकारचा वाटा किती आहे?
**उत्तर:** १०० % (पूर्णतः भारत सरकारची मालकी)
धडा समाप्त – आर्थिक संस्था
BETA
