1. નાણાકીય સંસ્થા શું છે?
એક સંસ્થા જે નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડે છે—જમા સ્વીકારવી, લોન આપવી, રોકાણ ઉત્પાદનો, વીમો, પેન્શન, દલાલી, વગેરે—અને જે નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયામક (આરબીઆઈ, સેબી, આઇઆરડીએઆઈ, પીએફઆરડીએ) દ્વારા નિયંત્રિત હોય છે.
2. ભારતમાં નાણાકીય સંસ્થાઓના પ્રકારો
| ક્ર. |
શ્રેણી |
મુખ્ય નિયામક |
ઉદાહરણો |
| 1 |
વાણિજ્ય બેંકો |
આરબીઆઈ |
એસબીઆઈ, પીએનબી, એચડીએફસી બેંક |
| 2 |
સહકારી બેંકો |
આરબીઆઈ + રાજ્ય સરકાર |
સારસ્વત બેંક, અમૂલ સહકારી |
| 3 |
એનબીએફસી |
આરબીઆઈ |
બાજાજ ફાઇનાન્સ, મુથૂટ ફાઇનાન્સ |
| 4 |
વિકાસ નાણાકીય સંસ્થાઓ (ડીએફઆઈ) |
આરબીઆઈ |
નાબાર્ડ, સિડબી, આઇએફસીઆઈ |
| 5 |
સમગ્ર ભારત નાણાકીય સંસ્થાઓ (એઆઇએફઆઈ) |
આરબીઆઈ |
એક્સિમ, એનએચબી, આઇઆઇબી |
| 6 |
વીમા કંપનીઓ |
આઇઆરડીએઆઈ |
એલઆઇસી, આઇસીઆઇસીઆઈ લોમ્બાર્ડ |
| 7 |
મ્યુચ્યુઅલ ફંડ |
સેબી |
એસબીઆઈ એમએફ, એચડીએફસી એમએફ |
| 8 |
પેન્શન ફંડ |
પીએફઆરડીએ |
એનપીએસ ટ્રસ્ટ, એચડીએફસી પેન્શન |
| 9 |
સ્ટોક એક્સચેન્જ |
સેબી |
એનએસઈ, બીએસઈ |
| 10 |
પેમેન્ટ બેંકો |
આરબીઆઈ |
એરટેલ પેમેન્ટ્સ બેંક, પેટીએમ |
3. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ) – કેન્દ્રીય બેંક
- સ્થાપના: 1 એપ્રિલ 1935 (ખાનગી શેરધારકો); રાષ્ટ્રીયકરણ: 1 જાન્યુઆરી 1949
- મુખ્યાલય: મુંબઈ (પહેલાં કલકત્તા)
- પ્રથમ ગવર્નર: સર ઓસ્બોર્ન સ્મિથ
- પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર: સી. ડી. દેશમુખ
- વર્તમાન લોગો: પેન્થર અને પામ વૃક્ષ; 2023 લોગો: રૂપિયાનું પ્રતીક + સિંહ અને પામ વૃક્ષ
- સ્વાયત્તતા: આરબીઆઈ ઍક્ટ 1934, પ્રસ્તાવના – “બેંક નોટોના ઇશ્યુનું નિયમન અને રિઝર્વ રાખવા માટે”
- મુદ્રા નીતિ સમિતિ (એમપીસી): 6 સભ્યો (3 આરબીઆઈ + 3 ભારત સરકાર); રેપો રેટ દર 2 મહિને નક્કી
- આરબીઆઈ ચલણ છાપે છે: ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રા. લિ. (બીઆરબીએનએમપીએલ) અને સિક્યોરિટી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ (નાશિક અને દેવાસ) દ્વારા
4. વાણિજ્ય બેંકો – મુખ્ય આંકડાઓ (31 માર્ચ 2023 સુધી)
| પરિમાણ |
આંકડો |
| કુલ શેડ્યૂલ્ડ વાણિજ્ય બેંકો |
141 |
| જાહેર ક્ષેત્ર બેંકો (પીએસબી) |
12 (2020 પછીના મેગા-મર્જર પછી) |
| ખાનગી ક્ષેત્ર બેંકો |
21 (જૂની + નવી) |
| વિદેશી બેંકો |
45 |
| પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (આરઆરબી) |
43 (પીએસબી દ્વારા પ્રાયોજિત) |
| કુલ બેંક શાખાઓ |
1.5 લાખ+ |
| એટીએમ |
2.2 લાખ+ |
| નાણાકીય સમાવેશ યોજના |
પીએમજેડીયાઈ: 50 કરોડ+ એકાઉન્ટ ખુલ્લા (ઑગસ્ટ 2014→) |
5. બેંક રાષ્ટ્રીયકરણના મહત્વપૂર્ણ તારીખો
| તારીખ |
ઘટના |
| 19 જુલાઈ 1969 |
14 મુખ્ય બેંકો (>₹50 કરોડ જમા) રાષ્ટ્રીયકૃત |
| 15 એપ્રિલ 1980 |
6 વધુ બેંકો રાષ્ટ્રીયકૃત |
| 1993 |
ન્યૂ બેંક ઑફ ઇન્ડિયાનો પીએનબીમાં વિલીનીકરણ |
| 2017-20 |
10 પીએસબીનો 4માં વિલીનીકરણ (દા.ત., દેના+વિજયા+બીઓબી → બેંક ઑફ બરોડા) |
| 2020 |
10 પીએસબી → 4 (દા.ત., ઓબીસી+યુનાઇટેડ → પીએનબી; સિન્ડિકેટ → કેનરા) |
6. વિકાસ બેંકો / ડીએફઆઈ
| નામ |
વર્ષ |
હેતુ |
મુખ્યાલય |
| આઇએફસીઆઈ |
1948 |
ઔદ્યોગિક નાણાં |
નવી દિલ્હી |
| એસબીઆઈ (રાજ્યની માલિકીની) |
1955 |
ઇમ્પીરિયલ બેંકનું સ્થાન લેવા |
મુંબઈ |
| આઇડીબીઆઈ |
1964 |
ઔદ્યોગિક વિકાસ |
મુંબઈ (હવે પીએસબી) |
| સિડબી |
2 એપ્રિલ 1990 |
એમએસએમઇ પ્રોત્સાહન |
લખનૌ |
| નાબાર્ડ |
12 જુલાઈ 1982 |
કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ |
મુંબઈ |
| એક્સિમ બેંક |
1982 |
નિકાસ-આયાત ક્રેડિટ |
મુંબઈ |
| એનએચબી |
9 જુલાઈ 1988 |
હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ |
નવી દિલ્હી |
| આઇઆઇબી (ઇન્ડિયા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) |
1997 |
ઇન્ફ્રા ફંડિંગ |
મુંબઈ |
7. સ્મોલ ફાઇનાન્સ અને પેમેન્ટ્સ બેંકો
- 10 સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકોને લાઇસન્સ (2015માં સિદ્ધાંત સ્વરૂપે): એયુ, ઇક્વિટાસ, ઉજ્જીવન, જાના, વગેરે.
- 6 પેમેન્ટ બેંકો સક્રિય: એરટેલ, ઇન્ડિયા પોસ્ટ, ફિનો, પેટીએમ, જિઓ, એનએસડીએલ.
- બંને શ્રેણીઓ લોન આપી શકતી નથી; ફક્ત એસએફબી લોન આપી શકે છે.
8. વીમા અને પેન્શનની મોટી સંસ્થાઓ
- એલઆઇસી: લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયા – 1 સપ્ટેમ્બર 1956 રચના; 245 વીમાકર્તાઓનું રાષ્ટ્રીયકરણ.
- આઇઆરડીએઆઈની રચના: 1999 (મલહોત્રા સમિતિ) → આઇઆરડીએ ઍક્ટ 1999; મુખ્યાલય: હૈદરાબાદ.
- ઇએસઆઇસી: 1952 – કર્મચારીઓનું રાજ્ય વીમા (સ્વાસ્થ્ય અને પેન્શન).
- ઇપીએફઓ: 1952 – પ્રોવિડન્ટ ફંડ; શ્રમ મંત્રાલય હેઠળ; 27 કરોડ એકાઉન્ટ.
- પીએફઆરડીએ: 2003 – એનપીએસ; અંતરિમ નિયામક 2003, કાયદેસર 2014.
9. સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ સંસ્થાઓ
- સેબી: સ્થા. 12 એપ્રિલ 1988 (કાયદેસર 1992); મુખ્યાલય: મુંબઈ બાંદ્રા કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ.
- એનએસઈ: સ્થા. 1992; ટ્રેડિંગ 1994માં શરૂ; પ્રથમ ઇલેક્ટ્રોનિક લિમિટ-ઓર્ડર બુક.
- બીએસઈ: એશિયાની સૌથી જૂની, સ્થા. 9 જુલાઈ 1875; સેન્સેક્સ 1986માં લોન્ચ; 30-શેર ઇન્ડેક્સ.
- એનએસડીએલ અને સીડીએસએલ: ડીપોઝિટરી (1996 અને 1999) – ડિમેટ શેર.
10. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ – ભારતનો હિસ્સો
| સંસ્થા |
મુખ્યાલય |
ભારતનો મતદાન (%) |
ભારત જોડાયું |
| આઇએમએફ |
વૉશિંગ્ટન |
2.75 |
1945 (સ્થાપક) |
| વર્લ્ડ બેંક |
વૉશિંગ્ટન |
2.85 (આઇબીઆરડી) |
1945 |
| એડીબી |
મનીલા |
6.3 (બીજો સૌથી મોટો) |
1966 |
| એઆઇઆઇબી |
બીજિંગ |
8.5 (બીજો સૌથી મોટો) |
2016 (સ્થાપક) |
| એનડીબી (બ્રિક્સ) |
શાંઘાઇ |
20 % (સમાન મત) |
2015 (સ્થાપક) |
11. ઝડપી સંદર્ભ કોષ્ટકો
કોષ્ટક-1: પ્રખ્યાત બેંકોના ટૅગ-લાઇન
| બેંક |
ટૅગ-લાઇન |
| એસબીઆઈ |
“Pure Banking Nothing Else” → “Banker to Every Indian” |
| પીએનબી |
“The Name you can Bank Upon” |
| બીઓબી |
“India’s International Bank” |
| કેનરા |
“Together We Can” |
| બીઓઆઈ |
“Relationship beyond Banking” |
| એચડીએફસી |
“We Understand Your World” |
| આઇસીઆઇસીઆઈ |
“Khayaal Aapka” |
કોષ્ટક-2: બેંક અને મુખ્યાલય – મેમરી કોડ “એમ-પી-સી-કે-બી”
મુંબઈ: એસબીઆઈ, બીઓબી, આઇડીબીઆઈ, આરબીએલ, ઇન્ડસઇન્ડ
નવી દિલ્હી: પીએનબી, ઓબીસી, યુસીઓ, બીઓઆઈ, સિન્ડિકેટ (હવે વિલીન)
ચેન્નઈ: ઇન્ડિયન બેંક, આઇઓબી
કોલકાતા: યુબીઆઈ, બંધન, અલાહાબાદ (પહેલાં)
બેંગલુરુ: કેનરા, વિજયા (હવે વિલીન)
12. એક-લાઇન રિવિઝન બુલેટ
- આરબીઆઈ ફક્ત ₹1નો નોટ છાપે છે; ભારત સરકાર ₹1નો સિક્કો છાપે છે.
- ભારતીય મહિલા બેંકનો એસબીઆઈમાં વિલીનીકરણ (2017).
- એચડીએફસી લિ. (વિશ્વની સૌથી મોટી હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ)નો એચડીએફસી બેંકમાં વિલીનીકરણ (2023).
- “સશક્ત” – પીએસબી રિકેપ યોજના 2018.
- પ્રોમ્પ્ટ કરેક્ટિવ ઍક્શન (પીસીએ) – નબળી બેંકો માટે આરબીઆઈ ફ્રેમવર્ક.
- બેઝલ-III મૂડી લક્ષ્ય: 11.5 % માર્ચ 2023 સુધી.
- ₹2000નો નોટ શરૂ: 8 નવેમ્બર 2016 (નોટબંધી); છાપવાનું બંધ 2018-19.
- એનઇએફટી – ડિસેમ્બર 2019થી 24×7; આરટીજીએસ – ડિસેમ્બર 2020થી 24×7.
- યુપીઆઈ લોન્ચ: 11 એપ્રિલ 2016; એનપીસીઆઈ છત્ર હેઠળ.
- મુદ્રા લોન – 3 શ્રેણીઓ: શિશુ ₹50 હજાર, કિશોર ₹5 લાખ, તરુણ ₹10 લાખ.
- ઇસીજીસી – એક્સપોર્ટ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પ. (1964) – નિકાસકર્તાઓને વીમો પૂરો પાડે છે.
- ડીઆઇસીજીસી – જમા વીમો ₹5 લાખ પ્રતિ જમાકર્તા (2020માં ₹1 લાખથી વધારો).
- લીડ બેંક યોજના – 1969; પ્રથમ લીડ બેંક: નરીમન સમિતિ.
- યુનિવર્સલ બેંકો માટે ઓન ટૅપ લાઇસન્સ – આરબીઆઈ 2016.
- સ્વિફ્ટ કોડ – 8/11 અંકો; ભારતીય બેંક ઉદાહરણ: SBININBBXXX.
13. રેલવે પરીક્ષાઓ માટે અભ્યાસ બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો
1. ભારતીય રિઝર્વ બેંકનું રાષ્ટ્રીયકરણ કયા વર્ષે થયું હતું?
**જવાબ:** 1949
2. સેબીની સ્થાપના કઈ સમિતિએ ભલામણ કરી હતી?
**જવાબ:** ચંદ્ર શેખર (નરસિંહમ) સમિતિ
3. નાબાર્ડનું મુખ્યાલય ક્યાં સ્થિત છે?
**જવાબ:** મુંબઈ
4. નીચેનામાંથી કઈ વિકાસ બેંક નથી?
**જવાબ:** એસબીઆઈ (તે વાણિજ્ય બેંક છે, જોકે તે વિકાસ કાર્ય કરે છે)
5. સિડબીની સ્થાપના ક્યારે થઈ હતી?
**જવાબ:** 2 એપ્રિલ 1990
6. ડીઆઇસીજીસી દ્વારા પ્રતિ જમાકર્તા પ્રદાન કરવામાં આવતી મહત્તમ જમા વીમા કવર કેટલી છે?
**જવાબ:** ₹5 લાખ
7. નીચેનામાંથી કઈ ભારતમાં બેંકની નવીનતમ શ્રેણી છે?
**જવાબ:** સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંક
8. આરબીઆઈના પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર કોણ હતા?
**જવાબ:** સી. ડી. દેશમુખ
9. આઇએમએફનું મુખ્યાલય ક્યાં સ્થિત છે?
**જવાબ:** વૉશિંગ્ટન ડી.સી.
10. કઈ બેંકને “ઇન્ડિયાઝ ઇન્ટરનેશનલ બેંક” કહેવામાં આવે છે?
**જવાબ:** બેંક ઑફ બરોડા
11. 2020ના મેગા-મર્જર પછી ભારતમાં કેટલી જાહેર ક્ષેત્ર બેંકો છે?
**જવાબ:** 12
12. ભારતમાં વીમા કંપનીઓની નિયામક સંસ્થા કઈ છે?
**જવાબ:** આઇઆરડીએઆઈ
13. એનપીએસનું નિયમન કોણ કરે છે?
**જવાબ:** પીએફઆરડીએ
14. નીચેનામાંથી કઈ પેમેન્ટ બેંક પોસ્ટ વિભાગ દ્વારા પ્રોત્સાહિત છે?
**જવાબ:** ઇન્ડિયા પોસ્ટ પેમેન્ટ્સ બેંક
15. યુપીઆઈ કઈ સંસ્થા દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવી હતી?
**જવાબ:** એનપીસીઆઈ
16. સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકોનું લાઇસન્સ કઈ સમિતિની ભલામણ પર મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું?
**જવાબ:** ઉષા થોરાટ (આરબીઆઈ આંતરિક કાર્યગ્રુપ)
17. ભારતીય મહિલા બેંકનો કઈ બેંકમાં વિલીનીકરણ થયો હતો?
**જવાબ:** સ્ટેટ બેંક ઑફ ઇન્ડિયા
18. નીચેનામાંથી કઈ હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ માટેની શિખર સંસ્થા છે?
**જવાબ:** નેશનલ હાઉસિંગ બેંક (એનએચબી)
19. એક્સિમ બેંક ઑફ ઇન્ડિયાની સ્થાપના ક્યારે થઈ હતી?
**જવાબ:** 1982
20. આરબીઆઈની મૂડીમાં ભારત સરકારનો હિસ્સો કેટલો છે?
**જવાબ:** 100 % (સંપૂર્ણ રીતે ભારત સરકારની માલિકીની)
અધ્યાયનો અંત – નાણાકીય સંસ્થાઓ
BETA
