B.7 భారతదేశంలో పేదరికం

I. ప్రభావిత కారకాలు

A. ఆర్థిక కారకాలు

• తక్కువ వ్యక్తిగత ఆదాయం: భారతదేశ వ్యక్తిగత ఆదాయం గ్లోబల్ సగటు కంటే తక్కువగా ఉంది.
• ఆదాయ పంపిణీలో అసమానత: అధిక జినీ గుణకం (0.35–0.40) గణనీయమైన ఆదాయ అసమానతను సూచిస్తుంది.
• వ్యవసాయంలో నెమ్మదిగా పెరుగుదల: వ్యవసాయం జిడిపికి కేవలం ~15% సహకరిస్తుంది కానీ ~40% జనాభాను ఉద్యోగాల్లో ఉంచుతుంది.
• ఉద్యోగాల లేమి మరియు అండర్‌ఎంప్లాయ్‌మెంట్: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో అధిక స్థాయి దాగి ఉన్న నిరుద్యోగం.
• గ్రామ-నగర విభజన: గ్రామీణ ప్రాంతాలు మౌలిక వసతులు మరియు సేవల ప్రాప్తిలో గణనీయంగా వెనుకబడి ఉన్నాయి.

B. సామాజిక కారకాలు

• విద్యా లేమి: తక్కువ సాక్షరతా రేట్లు (ముఖ్యంగా మహిళలలో) ఆర్థిక చలనాన్ని అడ్డుకుంటాయి.
• లింగ అసమానత: మహిళలు విద్య, ఉద్యోగ, ఆరోగ్య రంగాల్లో వ్యవస్థాత్మక వివక్షను ఎదుర్కొంటున్నారు.
• వర్ణ వ్యవస్థ: సామాజిక స్తరీకరణ తక్కువ వర్గాలలో పేదరికాన్ని కొనసాగిస్తుంది.
• జనాభా వృద్ధి: అధిక జనన రేటు వనరులు మరియు మౌలిక వసతులపై ఒత్తిడి తెస్తుంది.

C. భౌగోళిక కారకాలు

• ప్రాంతీయ అభివృద్ధిలో వ్యత్యాసాలు: కేరళ, గోవా వంటి రాష్ట్రాలు ఝార్ఖండ్, బీహార్ వంటి రాష్ట్రాల కంటే తక్కువ పేదరిక రేట్లు కలిగి ఉన్నాయి.
• ప్రకృతి విపత్తులు: తరచుగా వచ్చే వరదలు, కరువులు, తుపానులు సున్నిత ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.
• మౌలిక వసతుల లేమి: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తక్కువ కనెక్టివిటీ, విద్యుత్, నీటి సరఫరా.

D. వ్యవస్థాత్మక మరియు రాజకీయ కారకాలు

• అసమర్థ పాలన: అవినీతి మరియు నిర్వాహక జాప్యాలు అభివృద్ధిని అడ్డుకుంటాయి.
• సంక్షేమ పథకాల బలహీన అమలు: అనేక కార్యక్రమాలు అధ్వాన్న లక్ష్య నిర్ధారణ మరియు అమలుతో బాధపడుతున్నాయి.
• రాజకీయ సంకల్పం లోపం: పాలసీ అజెండాలలో పేదరిక నివారణపై తగిన దృష్టి లేకపోవడం.

II. ప్రతిచర్యా విధానాలు

A. ప్రభుత్వ పథకాలు

బి. ముఖ్య విధానాలు, సంస్కరణలు

• రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన (RKVY): 2007లో వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచేందుకు ప్రారంభించబడింది.
• జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం (NFSA), 2013: జనాభాలో 75% వరకు సబ్సిడీ ఆహార ధాన్యాలను అందిస్తుంది.
• డిజిటల్ ఇండియా కార్యక్రమం: డిజిటల్ సేవలకు ప్రాప్తిని మెరుగుపరచి, ఆర్థిక మరియు విద్యా సమగ్రతను మెరుగుపరుస్తుంది.
• స్కిల్ ఇండియా మిషన్: ఉద్యోగ నైపుణ్యాన్ని మెరుగుపరచేందుకు వృత్తి శిక్షణపై దృష్టి పెడుతుంది.

C. అంతర్జాతీయ మరియు ప్రాంతీయ కార్యక్రమాలు

• ప్రపంచ బ్యాంక్ యొక్క భారత పేదరిక తగ్గింపు వ్యూహం: మౌలిక వసతులు మరియు విద్యపై దృష్టి పెడుతుంది.
• ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (UNDP): వివిధ ప్రాజెక్టుల ద్వారా పేదరిక తగ్గింపును మద్దతు ఇస్తుంది.
• ప్రాంతీయ గ్రామీణ ఉపాధి కార్యక్రమాలు: స్థానిక పేదరిక సమస్యలను పరిష్కరించేందుకు రాష్ట్రాలు అమలు చేస్తున్నాయి.

D. అమలులో సవాళ్లు

• లక్ష్యీకరణ అసమర్థతలు: అనేక పథకాలు లీకేజీలు మరియు మినహాయింపు లోపాలతో బాధపడుతున్నాయి.
• నిఘా లేకపోవడం: తగిన పర్యవేక్షణ లేకపోవడం వలన నిధుల దుర్వినియోగం జరుగుతుంది.
• డిజిటల్ విభజన: డిజిటల్ మౌలిక వసతులకు పరిమిత ప్రాప్తి డిజిటల్ పథకాల అమలును అడ్డుకుంటుంది.
• అవినీతి: నిధుల దుర్వినియోగం మరియు సంక్షేమ కార్యక్రమాల్లో అవినీతి.

III. ముఖ్యమైన వాస్తవాలు మరియు నిర్వచనాలు

• పేదరిక రేఖ: ప్రాథమిక జీవన ప్రమాణాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి తగినంతగా భావించే కనీస ఆదాయ స్థాయి.
• బహుళ కోణ పేదరిక సూచిక (MPI): విద్య, ఆరోగ్యం, జీవన ప్రమాణాల ఆధారంగా పేదరికాన్ని కొలుస్తుంది.
• తెందూల్కర్ కమిటీ (2009): ఒక్కొక్కరికి రోజుకు ₹32 చొప్పున పేదరిక రేఖను సిఫారసు చేసింది.
• రంగరాజన్ కమిటీ (2012): పేదరిక రేఖను ఒక్కొక్కరికి రోజుకు ₹32–₹47గా పునఃపరిశీలించింది.
• నేషనల్ సాంపిల్ సర్వే (NSS): భారతదేశంలో కాలక్రమేణా పేదరిక అంచనాలు నిర్వహిస్తుంది.
• గ్రామీణ పేదరిక రేటు: 2022 నాటికి గ్రామీణ జనాభాలో సుమారు 12.5% పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్నారు.
• నగర పేదరిక రేటు: 2022 నాటికి నగర జనాభాలో సుమారు 10.5% పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్నారు.

IV. ముఖ్యమైన తేదీలు, పదాలు

• 2006: NREGA ప్రారంభం.
• 2014: PMJDY మరియు స్వచ్ఛ భారత్ అభియాన్ ప్రారంభం.
• 2018: ఆయుష్మాన్ భారత్ మరియు PM కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి ప్రారంభం.
• 2020: భారత పేదరిక రేటు 12.5%కి తగ్గింది (NSSO 70వ రౌండ్).
• జినీ గుణకం: 0.35–0.40 (మోస్తరు అసమానతను సూచిస్తుంది).
• పేదరిక నిష్పత్తి: 12.5% (గ్రామీణం) మరియు 10.5% (నగరం) 2022 NSSO సమాచారం ప్రకారం.

V. SSC మరియు RRB తరచుగా అడిగే అంశాలు

• పేదరిక రేఖ మరియు దాని లెక్కింపు.
• ప్రధాన పేదరిక తగ్గింపు పథకాలు.
• NSSO పేదరిక అంచనాలు.
• NREGA మరియు MGNREGA పాత్ర.
• పేదరిక తగ్గింపులో డిజిటల్ చర్యల ప్రభావం.
• ప్రాంతీయ విభజనలలో పేదరిక స్థాయిలు.
• విద్య, ఆరోగ్యం పాత్ర పేదరిక తగ్గింపులో.
• కల్యాణ పథకాల అమలులో సవాళ్లు.