ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ “ਵਪਾਰ” ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਤੀਯਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਇ 7 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਵਪਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਵਟਾਂਦਰਾ। ਵਪਾਰ ਲਈ ਦੋ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ, ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ (ਬਾਰਟਰ) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਲਈ ਵਪਾਰ ਆਪਸੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਖੁਦ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸਸਤੇ ਮੁੱਲ ‘ਤੇ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਦਿਮ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਬਾਰਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕੁੰਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਲੰਬਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਲੰਬਰ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸਦੀ ਪਲੰਬਿੰਗ ਸੇਵਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸੀ।

ਚਿੱਤਰ 8.1: ਜੋਨ ਬੀਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਔਰਤਾਂ

ਹਰ ਸਾਲ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਵਾਹਾਟੀ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਗੀਰੋਡ ਵਿੱਚ ਜੋਨ ਬੀਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਕਲੌਤਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਰਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਰਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਗਜ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਵਸਤੂਆਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਕਮਕ ਪੱਥਰ, ਓਬਸੀਡੀਅਨ, ਕੌਡੀਆਂ, ਬਾਘ ਦੇ ਪੰਜੇ, ਵ੍ਹੇਲ ਦੇ ਦੰਦ, ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਦੰਦ, ਖੱਲਾਂ, ਫਰ, ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ, ਚਾਵਲ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਨਮਕ, ਛੋਟੇ ਔਜ਼ਾਰ, ਤਾਂਬਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?

ਸ਼ਬਦ ‘ਸੈਲਰੀ’ (ਤਨਖਾਹ) ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੈਲੇਰੀਅਮ’ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਮਕ ਦੁਆਰਾ ਭੁਗਤਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਨਮਕ ਬਣਾਉਣਾ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਚੱਟਾਨੀ ਨਮਕ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਜੋਖਮ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਵਪਾਰ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਲੋਕ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰੋਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ - ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਗਹਿਣੇ, ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲਗਜ਼ਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਰੋਮ ਨੂੰ ਚੀਨ ਨਾਲ $6,000 \mathrm{~km}$ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਚੀਨੀ ਰੇਸ਼ਮ, ਰੋਮਨ ਊਨ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਯੂਰਪੀ ਵਪਾਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ।

ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਯੂਰਪੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਡੱਚ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਅਫਰੀਕੀ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਲਾਮਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ 1792 ਵਿੱਚ ਡੈਨਮਾਰਕ, 1807 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ 1808 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਚਿੱਤਰ 8.2 : ਗੁਲਾਮ ਨਿਲਾਮੀ ਲਈ ਵਿਗਿਆਪਨ, 1829

ਇਸ ਅਮਰੀਕੀ ਗੁਲਾਮ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਅਸਥਾਈ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਗੁਲਾਮ ਲਈ $$ 2,000$ ਤੱਕ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਲਾਮੀਆਂ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ।

ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਣਕ, ਮਾਸ, ਊਨ ਵਰਗੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਵਧੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲ ਨਿਰਮਿਤ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘਟ ਗਿਆ।

ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਉਤਪਾਦ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮੁੱਲ-ਵਾਧਾ ਵਾਲੇ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।

ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਹੁਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਾਹਕ ਬਣ ਗਏ।

ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਪਾਰ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਯੁੱਧੋਤਰ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਜਨਰਲ ਅਗਰੀਮੈਂਟ ਫਾਰ ਟੈਰਿਫਸ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਡ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਬਣ ਗਿਆ) ਵਰਗੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ, ਟੈਰਿਫ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ ਜੇਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨਗੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਵੰਡ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਲਾਭ, ਪੂਰਕਤਾ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਵਪਾਰਕ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਆਪਸੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ

(i) ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ: ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਬਣਤਰ, ਯਾਨੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ, ਰਾਹਤ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਾਰਨ ਅਸਮਾਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ।

(ਉ) ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ: ਇਹ ਖਣਿਜ ਸਰੋਤ ਅਧਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂ-ਭਾਗਕ ਅੰਤਰ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਵੇਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਖਣਿਜ ਸਰੋਤ: ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਖਣਿਜ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

(ਈ) ਜਲਵਾਯੂ: ਇਹ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਊਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਠੰਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਲੇ, ਰਬੜ ਅਤੇ ਕੋਕੋ ਉਪਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(ii) ਜਨਸੰਖਿਆ ਕਾਰਕ: ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

(ਉ) ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਕ: ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਚੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਬਰੋਕੇਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਕਾਰਪੇਟਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਜਦਕਿ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕੀ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬਾਟਿਕ ਕੱਪੜਾ ਕੀਮਤੀ ਹੱਥ-ਕਰੀਗਰੀ ਹਨ।

(ਅ) ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਕਾਰ: ਘਣੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਪਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰੀ ਵਪਾਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਬਿਹਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਆਯਾਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਘੱਟ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੀ ਮਹਿੰਗੇ ਆਯਾਤੀ ਸਮਾਨ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(iii) ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪੜਾਅ: ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ‘ਤੇ, ਵਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਿਤ ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਧ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਆਯਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(iv) ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ: ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖਨਨ, ਤੇਲ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ, ਭਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਕਮੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪੂੰਜੀ-ਗਹਿਣ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਆਯਾਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

(v) ਆਵਾਜਾਈ: ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਢੁਕਵੀਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਆਵਾਜਾਈ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਵਪਾਰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਰਤਨ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਲੰਬੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਤੱਕ ਵਪਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰੇਲ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ, ਰੈਫ੍ਰਿਜਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਪਾਰ ਨੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ

ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਯਾਤ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਯਾਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਿਰਯਾਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਆਯਾਤ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵਸਤਾਂ ਖਰੀਦਣ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਵਿੱਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

(ਉ) ਦੋ-ਪੱਖੀ ਵਪਾਰ: ਦੋ-ਪੱਖੀ ਵਪਾਰ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਦੇਸ਼ A ਕੁਝ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ B ਤੋਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਉਲਟ।

(ਅ) ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਪਾਰ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਪਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਕੁਝ ਵਪਾਰਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ “ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ” (MFN) ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ

ਵਪਾਰ ਲਈ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੈਰਿਫ ਵਰਗੀਆਂ ਵਪਾਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਬਰਾਬਰ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ