আপুনি ইতিমধ্যে “বাণিজ্য” শব্দটোৰ সৈতে পৰিচিত যিটো এটা তৃতীয়ক কাৰ্য্য হিচাপে এই কিতাপৰ ৭ম অধ্যায়ত আপুনি অধ্যয়ন কৰিছে। আপুনি জানে যে বাণিজ্যৰ অৰ্থ হৈছে সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ স্বেচ্ছামূলক বিনিময়। বাণিজ্য কৰিবলৈ দুটা পক্ষৰ প্ৰয়োজন। এজনে বিক্ৰী কৰে আৰু আনজনে কিনে। কিছুমান ঠাইত, মানুহে নিজৰ সামগ্ৰীৰ বিনিময় কৰে। দুয়োপক্ষৰ বাবে বাণিজ্য পাৰস্পৰিকভাৱে লাভদায়ক। বাণিজ্য দুটা স্তৰত চলোৱা হ’ব পাৰে: আন্তৰ্জাতিক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয়। আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰ সিপাৰে দেশসমূহৰ মাজত সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বিনিময়। দেশসমূহে বাণিজ্যৰ প্ৰয়োজন হয় তেনে সামগ্ৰীসমূহ পাবলৈ যিবোৰ তেওঁলোকে নিজে উৎপাদন কৰিব নোৱাৰে বা আন ঠাইত সস্তীয়াকৈ কিনিব পাৰে। আদিম সমাজত বাণিজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰূপ আছিল বিনিময় প্ৰথা, য’ত সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময় হৈছিল। এই প্ৰথাত যদি আপুনি এজন কুমাৰ আৰু এজন নলী মিস্ত্ৰীৰ প্ৰয়োজন হয়, তেন্তে আপুনি এজন নলী মিস্ত্ৰীৰ সন্ধান কৰিব লাগিব যিজনৰ পাত্ৰৰ প্ৰয়োজন হ’ব আৰু আপুনি আপোনাৰ পাত্ৰৰ সলনি তেওঁৰ নলী মিস্ত্ৰীৰ সেৱা ল’ব পাৰিব।

চিত্ৰ ৮.১: জোন বিল মেলাত বিনিময় প্ৰথা অনুশীলন কৰি থকা দুগৰাকী মহিলা

প্ৰতি জানুৱাৰী মাহত শস্য চপোৱাৰ মৌচুমৰ পিছত গুৱাহাটীৰ পৰা ৩৫ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত জাগীৰোডত জোন বিল মেলা অনুষ্ঠিত হয় আৰু সম্ভৱতঃ ই ভাৰতৰ একমাত্ৰ মেলা য’ত বিনিময় প্ৰথা আজিও জীয়াই আছে। এই মেলাৰ সময়ত এখন ডাঙৰ বজাৰৰ আয়োজন কৰা হয় আৰু বিভিন্ন জনগোষ্ঠী আৰু সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীৰ বিনিময় কৰে।

বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাসমূহ মুদ্ৰাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ দ্বাৰা অতিক্ৰম কৰা হৈছিল। পুৰণি সময়ত, কাগজ আৰু মুদ্ৰাৰ নোটৰ মুদ্ৰাৰ আগমনৰ আগতে, অতি উচ্চ আভ্যন্তৰীণ মূল্যৰ দুৰ্লভ বস্তুৱে মুদ্ৰাৰ দৰে কাম কৰিছিল, যেনে- ফ্লিন্টষ্ট’ন, অ’বছিডিয়ান, কাউৰী শামুকৰ খোলা, বাঘৰ ভৰিৰ নখ, তিমি মাছৰ দাঁত, কুকুৰৰ দাঁত, ছাল, নোম, গৰু-ম’হ, চাউল, গোলমৰিচ, নিমখ, সৰু সৰু সঁজুলি, তাম, ৰূপ আৰু সোণ।

আপুনি জানেনে?

Salary (দৰমহা) শব্দটো লেটিন শব্দ Salarium ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ নিমখৰ দ্বাৰা পৰিশোধ। কিয়নো সেই সময়ত সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ উৎপাদন কৰা অজ্ঞাত আছিল আৰু কেৱল শিল নিমখৰ পৰাহে তৈয়াৰ কৰিব পৰা গৈছিল যিটো দুৰ্লভ আৰু দামী আছিল। সেয়েহে ই পৰিশোধৰ এক মাধ্যম হৈ পৰিছিল।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ ইতিহাস

প্ৰাচীন কালত, দূৰৈলৈ সামগ্ৰী পৰিবহণ কৰাটো বিপদসংকুল আছিল, গতিকে বাণিজ্য স্থানীয় বজাৰলৈ সীমাবদ্ধ আছিল। তেতিয়া মানুহে তেওঁলোকৰ বেছিভাগ সম্পদ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা - খাদ্য আৰু কাপোৰত খৰচ কৰিছিল। কেৱল ধনী লোকসকলেহে অলংকাৰ, দামী পোছাক কিনিছিল আৰু ইয়ে বিলাসী সামগ্ৰীৰ বাণিজ্যৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

ৰেশম পথ হৈছে দীৰ্ঘদূৰত্বৰ বাণিজ্যৰ এক প্ৰাৰম্ভিক উদাহৰণ যিয়ে ৰোমক চীনৰ সৈতে $6,000 \mathrm{~km}$ পথৰে সংযোগ কৰিছিল। বেপাৰীসকলে চীনৰ ৰেশম, ৰোমৰ উণ আৰু মূল্যৱান ধাতু আৰু ভাৰত, পাৰ্চী আৰু মধ্য এছিয়াৰ মধ্যৱৰ্তী স্থানসমূহৰ পৰা আন বহুতো উচ্চ মূল্যৰ সামগ্ৰী পৰিবহণ কৰিছিল।

ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ বিভাজনৰ পিছত, দ্বাদশ আৰু ত্ৰয়োদশ শতিকাত মহাসাগৰীয় যুদ্ধজাহাজৰ বিকাশৰ সৈতে ইউৰোপীয় বাণিজ্য বৃদ্ধি পাইছিল আৰু ইউৰোপ আৰু এছিয়াৰ মাজত বাণিজ্য বৃদ্ধি পাইছিল আৰু আমেৰিকা আবিষ্কাৰ হৈছিল।

পঞ্চদশ শতিকাৰ পৰা, ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিকতা আৰম্ভ হৈছিল আৰু বিদেশী সামগ্ৰীৰ বাণিজ্যৰ লগতে বাণিজ্যৰ এক নতুন ৰূপৰ উদ্ভৱ হৈছিল যাক দাস বাণিজ্য বুলি কোৱা হৈছিল। পৰ্তুগীজ, ডাচ, স্পেনিছ আৰু ব্ৰিটিছসকলে আফ্ৰিকান স্থানীয় লোকসকলক ধৰি নি জোৰ কৰি নতুনকৈ আবিষ্কৃত আমেৰিকালৈ প্লাণ্টেচনত তেওঁলোকৰ শ্ৰমৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰিছিল। দাস বাণিজ্য দুশ বছৰৰো অধিক সময় ধৰি এক লাভজনক ব্যৱসায় আছিল যেতিয়ালৈকে ১৭৯২ চনত ডেনমাৰ্কত, ১৮০৭ চনত গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত আৰু ১৮০৮ চনত যুক্তৰাষ্ট্ৰত ই নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল।

চিত্ৰ ৮.২ : দাস নিলামৰ বিজ্ঞাপন, ১৮২৯

এই আমেৰিকান দাস নিলামে দাসৰ মালিকসকলৰ দ্বাৰা বিক্ৰী বা অস্থায়ী ভাড়াত দাসৰ বিজ্ঞাপন দিছিল। ক্ৰেতাসকলে প্ৰায়ে এজন দক্ষ, স্বাস্থ্যবান দাসৰ বাবে $$ ২,০০০ ডলাৰ পৰিশোধ কৰিছিল। এনে নিলামে প্ৰায়ে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক ইজনে সিজনৰ পৰা পৃথক কৰিছিল, যিসকলৰ বহুতেই তেওঁলোকৰ প্ৰিয়জনক আকৌ কেতিয়াও দেখা নাপাইছিল।

ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ পিছত শস্য, মাংস, উণ আদি কেঁচামালৰ চাহিদাও বৃদ্ধি পাইছিল, কিন্তু উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ সাপেক্ষে ইয়াৰ আৰ্থিক মূল্য হ্ৰাস পাইছিল।

ঔদ্যোগিক দেশসমূহে প্ৰাথমিক সামগ্ৰীসমূহ কেঁচামাল হিচাপে আমদানি কৰিছিল আৰু মূল্য সংযোজিত সমাপ্ত সামগ্ৰীসমূহ অ-ঔদ্যোগিক দেশসমূহলৈ ৰপ্তানি কৰিছিল।

ঊনবিংশ শতিকাৰ পৰৱৰ্তী ভাগত, প্ৰাথমিক সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা অঞ্চলসমূহ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ নাছিল, আৰু ঔদ্যোগিক ৰাষ্ট্ৰসমূহ ইজনে সিজনৰ প্ৰধান গ্ৰাহক হৈ পৰিছিল।

প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত, দেশসমূহে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বাণিজ্য কৰ আৰু পৰিমাণগত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল। যুদ্ধোত্তৰ কালত, General Agreement for Tariffs and Trade (যি পিছলৈ World Trade Organisation হৈ পৰে)ৰ দৰে সংগঠনসমূহে শুল্ক হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিছিল।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য কিয় থাকে?

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য হৈছে উৎপাদনত বিশেষীকৰণৰ ফলাফল। যদি বিভিন্ন দেশে সামগ্ৰী উৎপাদন বা সেৱা প্ৰদানত বিশেষীকৰণ আৰু শ্ৰম বিভাজন অনুশীলন কৰে তেন্তে ই বিশ্ব অৰ্থনীতিক লাভান্বিত কৰে। প্ৰতিটো ধৰণৰ বিশেষীকৰণে বাণিজ্যৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এইদৰে, আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য তুলনামূলক সুবিধা, সম্পূৰকতা আৰু সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ স্থানান্তৰযোগ্যতাৰ নীতিত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু নীতিগতভাৱে, বাণিজ্যিক অংশীদাৰসকলৰ বাবে পাৰস্পৰিকভাৱে লাভদায়ক হ’ব লাগে।

আধুনিক সময়ত, বাণিজ্য হৈছে বিশ্বৰ অৰ্থনৈতিক সংগঠনৰ ভেটি আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বৈদেশিক নীতিৰ সৈতে জড়িত। সু-বিকশিত পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ সৈতে, কোনো দেশেই আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যত অংশগ্ৰহণৰ পৰা পোৱা সুবিধাসমূহ ত্যাগ কৰিবলৈ ইচ্ছুক নহয়।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ ভেটি

(i) ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদৰ পাৰ্থক্য: পৃথিৱীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদসমূহ অসমভাৱে বিতৰণ কৰা হৈছে কিয়নো ইহঁতৰ ভৌতিক গঠনৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে অৰ্থাৎ ভূতত্ত্ব, ভূমিৰূপ, মাটি আৰু জলবায়ু।

(ক) ভূতাত্ত্বিক গঠন: ই খনিজ সম্পদৰ ভেটি নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ পাৰ্থক্যই উৎপাদিত শস্য আৰু প্ৰাণীৰ বৈচিত্ৰ্য নিশ্চিত কৰে। নিম্নভূমিৰ কৃষি সম্ভাৱনা বেছি। পৰ্বতে পৰ্যটক আকৰ্ষণ কৰে আৰু পৰ্যটনক উৎসাহিত কৰে।

(খ) খনিজ সম্পদ: ই পৃথিৱীজুৰি অসমভাৱে বিতৰণ কৰা হৈছে। খনিজ সম্পদৰ উপলব্ধিয়ে ঔদ্যোগিক বিকাশৰ ভেটি প্ৰদান কৰে।

(গ) জলবায়ু: ই এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত জীয়াই থাকিব পৰা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰকাৰক প্ৰভাৱিত কৰে। ই বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ পৰিসৰত বৈচিত্ৰ্য নিশ্চিত কৰে, উদাহৰণস্বৰূপে, ঠাণ্ডা অঞ্চলত উণ উৎপাদন হ’ব পাৰে, উষ্ণমণ্ডলীয় অঞ্চলত কল, ৰবৰ আৰু কোকোৱা গজিব পাৰে।

(ii) জনসংখ্যাৰ কাৰক: দেশসমূহৰ মাজত মানুহৰ আকাৰ, বিতৰণ আৰু বৈচিত্ৰ্যই বাণিজ্য কৰা সামগ্ৰীৰ প্ৰকাৰ আৰু পৰিমাণক প্ৰভাৱিত কৰে।

(ক) সাংস্কৃতিক কাৰক: কিছুমান সংস্কৃতিত কলা আৰু শিল্পৰ স্বকীয় ৰূপ বিকশিত হয় যিবোৰ বিশ্বজুৰি মূল্যৱান, উদাহৰণস্বৰূপে চীনেই সৰ্বোত্তম চীনামাটিৰ বাচন আৰু ব্ৰোকেড উৎপাদন কৰে। ইৰানৰ গালিচা বিখ্যাত আনহাতে উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ ছালৰ কাম আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ বাটিক কাপোৰ মূল্যৱান হস্তশিল্প।

(খ) জনসংখ্যাৰ আকাৰ: ঘন জনবসতিপূৰ্ণ দেশসমূহৰ অভ্যন্তৰীণ বাণিজ্যৰ পৰিমাণ বেছি কিন্তু বাহ্যিক বাণিজ্য কম কিয়নো বেছিভাগ কৃষি আৰু ঔদ্যোগিক উৎপাদন স্থানীয় বজাৰত ভোগ কৰা হয়। জনসংখ্যাৰ জীৱনৰ মানদণ্ডে উন্নত গুণাগুণৰ আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ চাহিদা নিৰ্ধাৰণ কৰে কিয়নো নিম্ন জীৱনৰ মানদণ্ডৰ সৈতে কেৱল কেইজনমান লোকেহে দামী আমদানি কৰা সামগ্ৰী কিনিবলৈ সামৰ্থ্যৱান হয়।

(iii) অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ স্তৰ: দেশসমূহৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰত, বাণিজ্য কৰা সামগ্ৰীসমূহৰ প্ৰকাৰ সলনি হয়। কৃষিভিত্তিক গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশসমূহত, কৃষিজাত সামগ্ৰীসমূহ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ সৈতে বিনিময় কৰা হয় আনহাতে ঔদ্যোগিক দেশসমূহে যন্ত্ৰ-পাতি আৰু সমাপ্ত সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰে আৰু খাদ্য শস্য আৰু আন কেঁচামাল আমদানি কৰে।

(iv) বিদেশী বিনিয়োগৰ পৰিসৰ: বিদেশী বিনিয়োগে উন্নয়নশীল দেশসমূহত বাণিজ্যক উৎসাহিত কৰিব পাৰে যিবোৰত খনন, তেল খনন, গুৰুত্বপূৰ্ণ অভিযান্ত্ৰিক, কাঠ কটা আৰু প্লাণ্টেচন কৃষিৰ বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মূলধনৰ অভাৱ থাকে। উন্নয়নশীল দেশসমূহত এনে মূলধন-নিবিড় উদ্যোগ বিকশিত কৰি, ঔদ্যোগিক দেশসমূহে খাদ্য সামগ্ৰী, খনিজৰ আমদানি নিশ্চিত কৰে আৰু তেওঁলোকৰ সমাপ্ত সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰ সৃষ্টি কৰে। এই সমগ্ৰ চক্ৰই দেশসমূহৰ মাজত বাণিজ্যৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰে।

(v) পৰিবহণ: পুৰণি সময়ত, পৰ্যাপ্ত আৰু কাৰ্যকৰী পৰিবহণৰ উপায়ৰ অভাৱে বাণিজ্যক স্থানীয় অঞ্চললৈ সীমাবদ্ধ কৰিছিল। কেৱল উচ্চ মূল্যৰ সামগ্ৰী, উদাহৰণস্বৰূপে, ৰত্ন, ৰেশম আৰু মছলা দীৰ্ঘদূৰত্বত বাণিজ্য কৰা হৈছিল। ৰেল, মহাসাগৰীয় আৰু বিমান পৰিবহণৰ সম্প্ৰসাৰণ, শীতলীকৰণ আৰু সংৰক্ষণৰ উন্নত উপায়ৰ সৈতে, বাণিজ্যই স্থানিক সম্প্ৰসাৰণ অনুভৱ কৰিছে।

বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য

বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্যই আন দেশলৈ আমদানি আৰু ৰপ্তানি কৰা সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ পৰিমাণৰ তথ্য ৰেকৰ্ড কৰে। যদি আমদানিৰ মূল্য দেশ এখনৰ ৰপ্তানিৰ মূল্যতকৈ বেছি হয়, তেন্তে দেশখনৰ নেতিবাচক বা অসুবিধাজনক বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য থাকে। যদি ৰপ্তানিৰ মূল্য আমদানিৰ মূল্যতকৈ বেছি হয়, তেন্তে দেশখনৰ ধনাত্মক বা অনুকূল বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য থাকে।

বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য আৰু পৰিশোধৰ ভাৰসাম্যৰ দেশ এখনৰ অৰ্থনীতিৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ থাকে। এটা নেতিবাচক ভাৰসাম্যৰ অৰ্থ হ’ব যে দেশখনে সামগ্ৰী কিনাত বেছি খৰচ কৰে যিমান ই নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি উপাৰ্জন কৰিব পাৰে। ই শেষত ইয়াৰ বিত্তীয় ভঁৰালৰ নিঃশেষ হোৱাৰ দিশে লৈ যাব।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ প্ৰকাৰসমূহ

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যক দুটা প্ৰকাৰত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিব পাৰি:

(ক) দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য: দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য দুটা দেশৰ মাজত ইজনে সিজনৰ সৈতে কৰা হয়। তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰীৰ বাণিজ্য কৰাৰ চুক্তিত প্ৰৱেশ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, দেশ A-য়ে দেশ B-লৈ আন কিছুমান নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰী কিনাৰ চুক্তিৰ সৈতে কিছুমান কেঁচামালৰ বাণিজ্য কৰিবলৈ সম্মত হ’ব পাৰে বা ইয়াৰ বিপৰীতে।

(খ) বহুপাক্ষিক বাণিজ্য: শব্দটোৱে সূচোৱাৰ দৰে বহুপাক্ষিক বাণিজ্য বহুতো বাণিজ্যিক দেশৰ সৈতে পৰিচালনা কৰা হয়। একেটা দেশে আন বহুতো দেশৰ সৈতে বাণিজ্য কৰিব পাৰে। দেশখনে কিছুমান বাণিজ্যিক অংশীদাৰক “Most Favoured Nation” (MFN)ৰ মৰ্যাদাও প্ৰদান কৰিব পাৰে।

মুক্ত বাণিজ্যৰ যুক্তি

বাণিজ্যৰ বাবে অৰ্থনীতি খোলাৰ কাৰ্য্যক মুক্ত বাণিজ্য বা বাণিজ্য উদাৰীকৰণ বুলি কোৱা হয়। ইয়াক শুল্কৰ দৰে বাণিজ্যৰ বাধা হ্ৰাস কৰি কৰা হয়। বাণিজ্য উদাৰীকৰণে সকলো ঠাইৰ পৰা সামগ্ৰী আৰু সেৱাক স্থানীয় সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে।

গোলকীকৰণে মুক্ত বাণিজ্যৰ সৈতে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অৰ্থনীতিক অসুবিধাজনক অৱস্থা আৰোপ কৰি সমান খেলপথাৰ নিদিয়াকৈ প্ৰতিকূলভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে। পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ বিকাশৰ সৈতে সামগ্ৰী আৰু সেৱা আগততকৈ দ্ৰুত আৰু দূৰলৈ যাব পাৰে। কিন্তু মুক্ত বাণিজ্যই কেৱল ধনী দেশসমূহক বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিবলৈহে নিদিব লাগে, কিন্তু উন্নত দেশসমূহক বিদেশী সামগ্ৰীৰ পৰা তেওঁলোকৰ নিজা বজাৰ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ অনুমতি দিব লাগে।

দেশসমূহে ডাম্পিং কৰা সামগ্ৰীৰ বিষয়েও সতৰ্ক হ’ব লাগে; কিয়নো মুক্ত বাণিজ্যৰ সৈতে সস্তীয়া দামৰ ডাম্পিং কৰা সামগ্ৰীয়ে স্থানীয় উৎপাদকক ক্ষতি কৰিব পাৰে।

ডাম্পিং

দুটা দেশত এটা সামগ্ৰী এনে দামত বিক্ৰী কৰাৰ প্ৰথাক ডাম্পিং বুলি কোৱা হয় যি দাম খৰচৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নোহোৱা কাৰণৰ বাবে পৃথক হয়।

কাৰ্য্যকলাপ

ডাম্পিং কিয় বাণিজ্যিক দেশসমূহৰ মাজত এক গুৰুতৰ উদ্বেগ হৈ পৰিছে কিছুমান কাৰণ চিন্তা কৰক?

বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা

১৯৪৮ চনত, উচ্চ ৰাজহ শুল্ক আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ আন নিষেধাজ্ঞাৰ পৰা বিশ্বক উদাৰ কৰিবলৈ, কিছুমান দেশৰ দ্বাৰা General Agreement for Tariffs and Trade (GATT) গঠন কৰা হৈছিল। ১৯৯৪ চনত, সদস্য দেশসমূহে দেশসমূহৰ মাজত মুক্ত আৰু ন্যায়সঙ্গত বাণিজ্যৰ প্ৰচাৰৰ চকু ৰাখিবলৈ এটা স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল আৰু GATT-ক $1^{\text {st }}$ জানুৱাৰী ১৯৯৫ ৰ পৰা বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।

WTO হৈছে একমাত্ৰ আন্তৰ্জাতিক সংস্থা যিয়ে দেশসমূহৰ মাজত বাণিজ্যৰ গোলকীয় নিয়মৰ সৈতে কাম কৰে। ই গোলকীয় বাণিজ্য ব্যৱস্থাৰ বাবে নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত বিবাদ সমাধান কৰে। WTO-য়ে দূৰসংযোগ আৰু বেংকিংৰ দৰে সেৱাৰ বাণিজ্য আৰু বৌদ্ধিক অধিকাৰৰ দৰে আন বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত।

তথাপিও, মুক্ত বাণিজ্য আৰু অৰ্থনৈতিক গোলকীকৰণৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে চিন্তিত ব্যক্তিসকলৰ দ্বাৰা WTO-ক সমালোচনা আৰু বিৰোধিতা কৰা হৈছে। যুক্তি দিয়া হয় যে মুক্ত বাণিজ্যই সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন অধিক সমৃদ্ধিশালী নকৰে। ই প্ৰকৃততে ধনী দেশসমূহক অধিক ধনী কৰি ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ খাল বহল কৰি আছে। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে WTO-ত প্ৰভাৱশালী দেশসমূহে তেওঁলোকৰ নিজা বাণিজ্যিক স্বাৰ্থত মনোনিৱেশ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, বহুতো উন্নত দেশে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ সামগ্ৰীৰ বাবে তেওঁলোকৰ বজাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে মুকলি কৰা নাই। ইয়াকো যুক্তি দিয়া হয় যে স্বাস্থ্য, কৰ্মীৰ অধিকাৰ, শিশু শ্ৰম আৰু পৰিৱেশৰ বিষয়সমূহ উপেক্ষা কৰা হয়।

আপুনি জানেনে?

WTO-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় জেনেভা, চুইজাৰলেণ্ডত অৱস্থিত।

ডিচেম্বৰ ২০১৬ লৈকে ১৬৪টা দেশ WTO-ৰ সদস্য আছিল।

ভাৰত WTO-ৰ এগৰাকী প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য আছিল।

আঞ্চলিক বাণিজ্য ব্লক

ভৌগোলিক সান্নিধ্য, বাণিজ্যিক সামগ্ৰীত সাদৃশ্য আৰু সম্পূৰকতা থকা দেশসমূহৰ মাজত বাণিজ্য উৎসাহিত কৰিবলৈ আৰু উন্নয়নশীল বিশ্বৰ বাণিজ্যৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আঞ্চলিক বাণিজ্য ব্লকসমূহৰ উদ্ভৱ হৈছে। আজি, ১২০টা আঞ্চলিক বাণিজ্য ব্লকে বিশ্ব বাণিজ্যৰ ৫২ শতাংশ উৎপন্ন কৰে। এই বাণিজ্যিক ব্লকসমূহ আন্তঃ-আঞ্চলিক বাণিজ্য দ্ৰুতগতিত কৰিবলৈ গোলকীয় সংগঠনসমূহৰ ব্যৰ্থতাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে বিকশিত হৈছিল।

যদিও, এই আঞ্চলিক ব্লকসমূহে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ভিতৰত বাণিজ্য শুল্ক আঁতৰাই দিয়ে আৰু মুক্ত বাণিজ্যক উৎসাহিত কৰে, ভৱিষ্যতত বিভিন্ন বাণিজ্যিক ব্লকৰ মাজত মুক্ত বাণিজ্য সংঘটিত হোৱাটো ক্ৰমান্বয়ে কঠিন হৈ পৰিব পাৰে।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত উদ্বেগসমূহ

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যক হাতত লোৱাটো ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বাবে পাৰস্পৰিকভাৱে লাভদায়ক যদি ই আঞ্চলিক বিশেষীকৰণ, উচ্চ স্তৰৰ উৎপাদন, উন্নত জীৱনৰ মানদণ্ড, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বিশ্বব্যাপী উপলব্ধতা, দাম আৰু মজুৰিৰ সমীকৰণ আৰু জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ বিস্তাৰলৈ নিয়ে।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যই দেশসমূহৰ বাবে ক্ষতিকাৰক প্ৰমাণিত হ’ব পাৰে যদি ই আন দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, বিকাশৰ অসম স্তৰ, শোষণ, আৰু যুদ্ধলৈ নিয়া বাণিজ্যিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতালৈ নিয়ে। গোলকীয় বাণিজ্যই জীৱনৰ বহুতো দিশক প্ৰভাৱিত কৰে; ই পৃথিৱীৰ চাৰিওফালৰ মানুহৰ পৰিৱেশৰ পৰা স্বাস্থ্য আৰু কল্যাণলৈকে সকলোকে প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে। দেশসমূহে অধিক বাণিজ্য কৰিবলৈ প্ৰতিযোগিতা কৰাৰ লগে লগে, উৎপাদন আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱহাৰ বাঢ়ি যায়, সম্পদসমূহ পুনৰ পূৰণ কৰাতকৈ দ্ৰুতগতিত ব্যৱহৃত হয়। ফলত, সামুদ্ৰিক জীৱনো দ্ৰুতগতিত নিঃশেষ হৈছে, অৰণ্য কাটি পেলোৱা হৈছে আৰু নদীৰ উপত্যকাসমূহ ব্যক্তিগত পানী যোগান কোম্পানীসমূহলৈ বিক্ৰী কৰা হৈছে। তেল, গেছ খনন, ঔষধ আৰু কৃষি ব্যৱসায়ত বাণিজ্য কৰা বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে সকলো খৰচত তেওঁলোকৰ কাৰ্য্যকলাপ সম্প্ৰসাৰণ কৰি থাকে - তেওঁলোকৰ কাম কৰাৰ ধৰণটোৱে স্থায়ী উন্নয়নৰ নিয়মাৱলী অনুসৰণ নকৰে। যদি সংগঠনসমূহ কেৱল লাভ অৰ্জনৰ ফালে নিয়োজিত হয়, আৰু পৰিৱেশগত আৰু স্বাস্থ্যৰ উদ্বেগসমূহৰ সমাধান নকৰা হয়, তেন্তে ই ভৱিষ্যতত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ প্ৰৱেশদ্বাৰসমূহ

বন্দৰসমূহ

আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ বিশ্বৰ প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰসমূহ হৈছে বন্দৰ আৰু পোৰ্টসমূহ। মালবাহী আৰু ভ্ৰমণকাৰীসকলে এই বন্দৰসমূহৰ মাজেৰে পৃথিৱীৰ এটা অংশৰ পৰা আন এটা অংশলৈ যায়।

বন্দৰসমূহে মালবাহীৰ বাবে ডকিং, লোডিং, আনলোডিং আৰু সংৰক্ষণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। এই সুবিধাসমূহ প্ৰদান কৰিবলৈ, বন্দৰ প্ৰাধিকৰণসমূহে নেভিগেবল চেনেল ৰক্ষণাবেক্ষণ, টাগ আৰু বাৰ্জৰ ব্যৱস্থা কৰা, আৰু শ্ৰমিক আৰু পৰিচালনা সেৱা প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰে। বন্দৰ এখনৰ গুৰুত্ব মালবাহীৰ আকাৰ আৰু হাতুৱা জাহাজৰ সংখ্যাৰ দ্বাৰা বিচাৰ কৰা হয়। বন্দৰ এখনৰ দ্বাৰা হাতুৱা মালবাহীৰ পৰিমাণ ইয়াৰ পশ্চাৎভূমিৰ বিকাশৰ স্তৰৰ সূচক।

চিত্ৰ ৮.৩: চান ফ্ৰান্সিস্কো, বিশ্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ভূমি-আৱদ্ধ বন্দৰ

বন্দৰৰ প্ৰকাৰসমূহ

সাধাৰণতে, বন্দৰসমূহক তেওঁলোকে হাতুৱা যাতায়াতৰ প্ৰকাৰ অনুসৰি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।

হাতুৱা মালবাহীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বন্দৰৰ প্ৰকাৰ:

(i) ঔদ্যোগিক বন্দৰ: এই বন্দৰসমূহে শস্য, চেনি, আৰ, তেল, ৰাসায়নিক দ্ৰব্য আৰু একে ধৰণৰ সামগ্ৰীৰ দৰে বাল্ক মালবাহীত বিশেষজ্ঞ।

(ii) বাণিজ্যিক বন্দৰ: এই বন্দৰসমূহে সাধাৰণ মালবাহী-পেকেজ কৰা সামগ্ৰী আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী হাতুৱা কৰে। এই বন্দৰসমূহে যাত্ৰী যাতায়াতো হাতুৱা কৰে।

চিত্ৰ ৮.৪: লেনিনগ্ৰেড বাণিজ্যিক বন্দৰ

(iii) ব্যাপক বন্দৰ: এনে বন্দৰসমূহে বাল্ক আৰু সাধাৰণ মালবাহী ডাঙৰ পৰিমাণত হাতুৱা কৰে। বিশ্বৰ বেছিভাগ ডাঙৰ বন্দৰক ব্যাপক বন্দৰ হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।

অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বন্দৰৰ প্ৰকাৰ:

(i) অভ্যন্তৰীণ বন্দৰ: এই বন্দৰসমূহ সমুদ্ৰ তীৰৰ পৰা আঁতৰত অৱস্থিত। ইহঁত নদী বা খালৰ মাজেৰে সাগৰৰ সৈতে সংযুক্ত। এনে বন্দৰসমূহ সমতল তলীৰ জাহাজ বা বাৰ্জলৈ প্ৰৱেশযোগ্য। উদাহৰণস্বৰূপে, মেঞ্চেষ্টাৰ খাল