ਚਿੱਤਰ 1 - ਸਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ, ਈ.ਟੀ. ਪੌਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕੰਪਨੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1900.

1900 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਈ.ਟੀ. ਪੌਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕਿਤਾਬ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ‘ਸਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ’ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸੀ (ਚਿੱਤਰ 1)। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਦੂਤ, ਜੋ ਨਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਪਹੀਏ ‘ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਉਡਾਣ ਉਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ: ਰੇਲਵੇ, ਕੈਮਰਾ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀ।

ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇਸ ਤਾਰੀਫ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ (ਚਿੱਤਰ 2)। ਇਹ ਦੋ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਵਾਲਾ ਪੂਰਬ ਦਾ ਅਲਾਦੀਨ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ

ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ

ਪੂਰਬ - ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਦੇਸ਼, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ, ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

ਜਾਦੂਈ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਲ ਬਣਾਇਆ। ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਮਕੈਨਿਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਧੁਨਿਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜਾਦੂ ਬੁਣਦਾ ਹੈ: ਪੁਲ, ਜਹਾਜ਼, ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਾਦੀਨ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਕੈਨਿਕ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨੀ ਵਰਣਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਣਨ ਅੰਦਰ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਸਟੀਮਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਹੁਣ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ, ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ?

ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ? ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਂ? ਕੀ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਜ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਯੰਤਰੀਕਰਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਖਾਂਗੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਜਿੱਥੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗਤੀਵਿਧੀ

ਦੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿਓ ਜਿੱਥੇ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਚਿੱਤਰ 2 - ਦੋ ਜਾਦੂਗਰ, ਇਨਲੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 26 ਜਨਵਰੀ 1901.

1 ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੈਕਟਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਤਲਬ ਫੈਕਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੁਣ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਯੂਰਪ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਸਮਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਵਪਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਗਿਲਡਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਇਹ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਸਨ ਜੋ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਤਪਾਦਨ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਲਡਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ

ਪ੍ਰੋਟੋ - ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਚਿੱਤਰ 3 - ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਤਾਈ।

ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਸੂਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਇੱਕ ਪਹੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਪਿੰਡਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖੁੱਲੇ ਖੇਤ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਮ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਟੇਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਆਮ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਲਕੜੀ, ਬੇਰੀਆਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਪੁਆਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਮਦਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਸਨ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਵਪਾਰੀ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਾਮੀ ਰਕਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਟੋ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਨੇ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਘਟ ਰਹੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਵਪਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ ਪਰ ਕੰਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਕੱਪੜਾ ਵਿਕਰੇਤਾ ਇੱਕ ਊਨ ਸਟੇਪਲਰ ਤੋਂ ਊਨ ਖਰੀਦਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਤਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਜੋ ਸੂਤ (ਧਾਗਾ) ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਬੁਣਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਫੁੱਲਰਾਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੰਗਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਵਾਈ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਨਿਰਯਾਤ ਵਪਾਰੀ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਪਾਰਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ‘ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਲ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਾਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਹਰੇਕ ਵਪਾਰੀ ਦੁਆਰਾ 20 ਤੋਂ 25 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕੱਪੜਾ ਵਿਕਰੇਤਾ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।

1.1 ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਆਉਣਾ

ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ 1730 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ।

ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਪਾਹ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। 1760 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਆਪਣੇ ਕਪਾਹ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਪੌਂਡ ਕੱਚਾ ਕਪਾਹ ਆਯਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1787 ਤੱਕ ਇਹ ਆਯਾਤ 22 ਮਿਲੀਅਨ ਪੌਂਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਸ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੰਦਰ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਆਓ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ‘ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ।

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਕਾਢਾਂ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹਰ ਕਦਮ (ਕਾਰਡਿੰਗ, ਮਰੋੜਨਾ ਅਤੇ ਕਤਾਈ, ਅਤੇ ਰੋਲਿੰਗ) ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਉਟਪੁੱਟ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, ਹਰੇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਸੂਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਿਚਰਡ ਆਰਕਰਾਈਟ ਨੇ ਕਪਾਹ ਮਿੱਲ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪੂਰੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆਂ, ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਿੱਲ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਗੁਣਵੱਤਾ ‘ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ

ਸਟੇਪਲਰ - ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਊਨ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਟੇਪਲ’ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਫੁੱਲਰ - ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ‘ਫੁੱਲ’ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਭਾਵ, ਪਲੇਟਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੱਪੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਕਾਰਡਿੰਗ - ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਪਾਹ ਜਾਂ ਊਨ, ਕਤਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ

ਚਿੱਤਰ 4 - ਇੱਕ ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਕਪਾਹ ਮਿੱਲ, ਸੀ.ਈ. ਟਰਨਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਦ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਲੰਡਨ ਨਿਊਜ਼, 1925.

ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਪਾਹ-ਕਤਾਈ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਪਾਹ-ਮਿੱਲ ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ।’

ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਨਵੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੰਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ, ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਨੀ ਜਾਦੂਈ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਲੋਕ ਚਕਿਤ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਮਿੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਲਗਭਗ ਉਹਨਾਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਸੀ।

ਗਤੀਵਿਧੀ

ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਲਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋ।

ਚਿੱਤਰ 5 – ਐਮ. ਜੈਕਸਨ ਦੁਆਰਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮੈਨਚੇਸਟਰ, ਦ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਲੰਡਨ ਨਿਊਜ਼, 1857.

ਧੂੰਆਂ ਉਡਾਉਂਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਈਆਂ

1.2 ਉਦਯੋਗਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਗਤੀ

ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ