ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ

ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ

• ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ।
• ਕਾਰਜਕਾਲ: ਰਾਜਪਾਲ 5 ਸਾਲ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਪਦ ਦੀ ਸਹੁੰ: ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਆਂਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨਿਆਂਮੂਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਅਧਿਕਾਰ:
  • ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ, ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭੰਗ ਕਰਨਾ।
  • ਹਰ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ।
  • ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣਾ।
  • ਗੈਰ-ਰਾਸ਼ੀ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣਾ।
  • ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਨਾ।
  • ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮਾਤਮਕ ਮੁਖੀ ਹੋਣਾ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁਖੀ, ਰਾਜ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।
• ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ: ਕਿਸੇ ਬਿੱਲ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਸ਼ੀ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਦਾ।
• ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ: ਰਾਜਪਾਲ ਬਹੁਮਤ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤਰ: ਰਾਜਪਾਲ ਬਨਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ

ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ

ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ

• ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਕਾਰਜਕਾਲ: ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
• ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ:
  • ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ।
  • ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ।
  • ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ।
  • ਕੈਬਨਿਟ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ।
  • ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨਾ।

ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ

• ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਅਸਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਵਿਧਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ: ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬਿਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਨਿਆਇਕ ਭੂਮਿਕਾ: ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਹਟਾਈ: ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਤ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ: ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਉਮਰ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ।
• ਕਾਰਜਕਾਲ: ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਮਤ ਸਮਰਥਨ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ

ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ

• ਸੰਰਚਨਾ:
  • ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ: ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ: ਰਾਜ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਯੁਕਤ ਜਾਂ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਕਾਰਜ:
  • ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣਾ।
  • ਬਜਟ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ।
  • ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ।
  • ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ।

ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ

• ਸੰਰਚਨਾ:
  • ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ: ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੁਖੀ।
  • ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ: ਵੱਡੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ।
  • ਬਿਨਾਂ ਵਿਭਾਗ ਮੰਤਰੀ: ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਗਠਨ:
  • ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ।
• ਕਾਰਜ:
  • ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ।
  • ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਲਾਗੂਅਤ।
  • ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਫੈਸਲੇ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ: ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 15% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
• ਕੈਬਨਿਟ ਆਕਾਰ: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 15 ਤੋਂ 30 ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ: ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤਰ: ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ ਅਤੇ ਪਦ

• ਆਰਟੀਕਲ 168: ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
• ਆਰਟੀਕਲ 169: ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟੀਕਲ 164: ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟੀਕਲ 165: ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
• ਆਰਟੀਕਲ 166: ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ, ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨ: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

• ਰਾਜਪਾਲ: ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਆਨੰਦੀਬੇਨ
• ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ: ਯੋਗੀ ਆਦਿਤਿਆਨਾਥ
• ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ: 400 ਮੈਂਬਰ
• ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ: ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ (2023 ਤੋਂ)

ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਣੀ: ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ