રાજ્યના રાજ્યપાલ

ભૂમિકા અને સત્તાઓ

• નિયુક્તિ કરનાર: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની સલાહ પર.
• કાર્યકાળ: રાજ્યપાલને 5 વર્ષ માટે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે અને વહેલી તકે દૂર પણ કરી શકાય છે.
• પદની શપથ: હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અથવા કોઈ વરિષ્ઠ ન્યાયમૂર્તિ દ્વારા અપાય છે.
• સત્તાઓ:
  • રાજ્ય વિધાનસભાને બોલાવવી, સ્થગિત કરવી અને વિઘટિત કરવી.
  • દરેક સત્રના આરંભે વિધાનસભાને સંબોધન કરવું.
  • વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા વિધેયકોને સંમતિ આપવી.
  • નાણાકીય નહિ હોય તેવા વિધેયકને પુનઃવિચાર માટે પાછું મોકલવું.
  • મુખ્યમંત્રી અને અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરવી.
  • રાજ્ય સરકારના નામમાત્રના વડા તરીકે કાર્ય કરવું.

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• રાજ્યપાલની ભૂમિકા: સંવિધાનિક વડા, રાજ્ય કાર્યપાલિકાનો ભાગ નથી.
• રાજ્યપાલનું વિવેક: કોઈ વિધેયકને સંમતિ આપવાનું મોકૂફ રાખી શકે છે, પણ નાણાકીય વિધેયકને પુનઃવિચાર માટે પાછું મોકલી શકતો નથી.
• મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક: રાજ્યપાલ બહુમતી પક્ષના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરે છે.

તફાવતો: રાજ્યપાલ વિ. રાષ્ટ્રપતિ

મુખ્યમંત્રી

ભૂમિકા અને જવાબદારીઓ

• ચૂંટાય છે: મુખ્યમંત્રી લોકો દ્વારા ચૂંટાય છે અને બહુમતી પક્ષના આધારે રાજ્યપાળ દ્વારા નિમણૂક પામે છે.
• કાર્યકાળ: જ્યાં સુધી તેઓ વિધાનસભાનો વિશ્વાસ માણે છે.
• મુખ્ય જવાબદારીઓ:
  • મંત્રીમંડળની રચના.
  • રાજ્યના પ્રશાસનનું સંચાલન.
  • નીતિઓ અને વિકાસ યોજનાઓનો અમલ.
  • કેબિનેટ બેઠકોની અધ્યક્ષતા.
  • રાષ્ટ્રીય મંચો પર રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ.

સત્તાઓ અને કાર્યો

• કાર્યપાલિકા સત્તા: વાસ્તવિક કાર્યપાલિકા સત્તા ધરાવે છે.
• વિધાયિકા ભૂમિકા: વિધાનસભામાં બિલ રજૂ કરી શકે છે.
• ન્યાયિક ભૂમિકા: રાજ્યપાળને દૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ કરી શકે છે.
• આપત્કાળીન સત્તાઓ: રાજ્યના મુખ્યમંત્રીને કોઈપણ આપત્કાળ જાહેર કરવાની સત્તા નથી.

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• મુખ્યમંત્રીની હટાવણી: વિધાનસભામાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ દ્વારા હટાવી શકાય છે.
• લઘુતમ વય: બંધારણમાં કોઈ ચોક્કસ વયમર્યાદા નિર્ધારિત નથી.
• કાર્યકાળ: નિશ્ચિત નથી; રાજકીય સ્થિરતા અને બહુમત સમર્થન પર આધાર રાખે છે.

રાજ્ય વિધાનમંડળ અને મંત્રીમંડળ

રાજ્ય વિધાનમંડળ

• રચના:
  • વિધાનસભા: લોકો દ્વારા ચૂંટાય છે.
  • વિધાન પરિષદ: રાજ્ય પર આધાર રાખીને નિયુક્ત અથવા ચૂંટાય છે.
• કાર્યો:
  • કાયદા બનાવવો.
  • બજેટ મંજૂરી.
  • કાર્યપાલિકા પર દેખરેખ.
  • લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ.

મંત્રીમંડળ

• રચના:
  • મુખ્યમંત્રી: મંડળના મુખ્ય.
  • કેબિનેટ મંત્રીઓ: મુખ્ય વિભાગોના મુખ્ય.
  • પોર્ટફોલિયો વિના મંત્રીઓ: વિવિધ ક્ષમતાઓમાં સહાય કરે છે.
• ગઠન:
  • રાજ્યપાલની સલાહ પર મુખ્યમંત્રી દ્વારા રચાય છે.
  • વિધાનસભામાં બહુમત પક્ષના આધારે.
• કાર્યો:
  • નીતિ નિર્માણ.
  • સરકારી કાર્યક્રમોનો અમલ.
  • વહીવટી બાબતો પર નિર્ણયો.

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• મંત્રીમંડળ: વિધાનસભાના કુલ સભ્યોના 15%થી વધુ ન હોવું જોઈએ.
• કેબિનેટ કદ: સામાન્ય રીતે 15થી 30 મંત્રીઓ વચ્ચે હોય છે.
• મંત્રી કાર્યકાળ: વિધાનસભાના વિશ્વાસ પર આધાર રાખે છે.

તફાવતો: વિધાનસભા વિ. વિધાન પરિષદ

મહત્વપૂર્ણ તારીખો અને શબ્દો

• કલમ 168: રાજ્ય વિધાનમંડળની રચના અને સત્તાઓનો વિષય છે.
• કલમ 169: વિધાન પરિષદની રચના અથવા રદ કરવાની જોગવાઈ આપે છે.
• કલમ 164: મુખ્યમંત્રીની ભૂમિકા વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
• કલમ 165: રાજ્યપાલની નિમણૂકનો વિષય છે.
• કલમ 166: રાજ્યપાલને વિધાનસભાને બોલાવવા, સ્થગિત કરવા અને વિઘટિત કરવાની સત્તા આપે છે.

ઉદાહરણ: ઉત્તર પ્રદેશ

• રાજ્યપાલ: શ્રીમતી આનંદીબેન
• મુખ્યમંત્રી: યોગી આદિત્યનાથ
• વિધાનસભા: 400 સભ્યો
• વિધાન પરિષદ: અસ્તિત્વમાં નથી (2023થી)

સારાંશ કોષ્ટક: રાજ્ય સરકારની રચના