ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ
1. ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ
1.1 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ
- ਵਾਇਸਰਾਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
- ਵਾਇਸਰਾਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।
- ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ, ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।
- ਵਾਇਸਰਾਇ ਤਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੀ।
1.2 ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ
- ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਵਿਧਾਇਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦੀ ਕੌਂਸਲ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੀ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਨਿਆਂਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
- ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਬਜਟ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।
1.3 ਮੁੱਖ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ
| ਵਾਇਸਰਾਇ | ਕਾਰਜਕਾਲ | ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ |
|---|---|---|
| ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ | 1856–1862 | - ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ - 1857 ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ |
| ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ | 1848–1856 | - ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ - ਅਵਧ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ - ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ |
| ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ | 1905–1911 | - ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਵੰਡ (1905), 1911 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆ - ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ (1911) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ |
| ਲਾਰਡ ਚੈਲਮਸਫੋਰਡ | 1916–1921 | - ਮੋਂਟੇਗੂ-ਚੈਲਮਸਫੋਰਡ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ - ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ, 1919 ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ |
| ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ | 1943–1947 | - ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ - ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ |
| ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ | 1947–1948 | - ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਾਇਸਰਾਇ - ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ |
1.4 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ
- 1858: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ, 1858 ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਤੋਂ ਹਸਤਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਇਸਰਾਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।
- 1947: ਆਖਰੀ ਵਾਇਸਰਾਇ, ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
- ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਨੀਤੀ ਜੋ ਨਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸੀ।
- ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਦੇ ਹਸਤਾਂਤਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
1.5 ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ
- ਵਾਇਸਰਾਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ‘ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਵਾਇਸਰਾਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤਾਜ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
- ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ 1947 ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ।
- **ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੀ ਜੋੜ-ਭੇੜ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ (1905) ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ (1911) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
- ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
1.6 ਮੁੱਖ ਵਾਇਸਰਾਇਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ
| ਪਹਲੂ | ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ | ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ | ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ |
|---|---|---|---|
| ਕਾਰਜਕਾਲ | 1848–1856 | 1905–1911 | 1947–1948 |
| ਮੁੱਖ ਨੀਤੀ | ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ | ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ | ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ |
| ਵੱਡਾ ਇਵੈਂਟ | ਅਵਧ ਦੀ ਜੋੜ-ਭੇੜ | ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ | ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ |
| ਵਿਰਾਸਤ | ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ | ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਧਾਰ | ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ |
1.7 ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQs)
-
ਸ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜ: ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ (1856–1862) -
ਸ: ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਕੌਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ -
ਸ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਇ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜ: ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ -
ਸ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਕਦੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ?
ਜ: 1858 ਵਿੱਚ Government of India Act, 1858 ਨਾਲ -
ਸਵਾਲ: ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਇਹ 1911 ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। -
ਸਵਾਲ: ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕੀ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਤੋਂ ਨਵੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਰਸਮੀ ਹਸਤਾਂਤਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।
BETA
