भारताचे व्हाइसरॉय
भारताचे व्हाइसरॉय
१. व्हाइसरॉय आणि त्यांचे कार्य
१.१ व्याख्या आणि भूमिका
- व्हाइसरॉय हा भारतीय उपखंडातील ब्रिटिश राजसत्तेचा प्रतिनिधी होता.
- व्हाइसरॉय हा ब्रिटिश भारतीय साम्राज्यातील सर्वोच्च अधिकारी होता.
- व्हाइसरॉय ब्रिटिश भारताच्या प्रशासनासाठी जबाबदार होता, ज्यामध्ये लष्करी, नागरी आणि आर्थिक व्यवहारांचा समावेश होता.
- व्हाइसरॉय राजसत्तेचा प्रतिनिधी म्हणून कार्य करत असे आणि लंडनमधील ब्रिटिश सरकारसमोर जबाबदार होता.
१.२ अधिकार आणि जबाबदाऱ्या
- कार्यकारी अधिकार: ब्रिटिश भारतीय सरकारच्या कार्यप्रणालीवर देखरेख.
- विधायी अधिकार: गव्हर्नर-जनरल (नंतर व्हाइसरॉय) यांच्या परिषदेचे अध्यक्षपद.
- न्यायिक अधिकार: न्यायाधीशांची नियुक्ती आणि न्यायव्यवस्थेवर अधिकार.
- लष्करी अधिकार: ब्रिटिश भारतीय सेनेवर नियंत्रण.
- कूटनीतिक अधिकार: आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये ब्रिटनचे प्रतिनिधित्व.
- आर्थिक अधिकार: अर्थसंकल्प आणि आर्थिक धोरणांवर देखरेख.
१.३ प्रमुख व्हाइसरॉय आणि त्यांचे योगदान
| व्हाइसरॉय | कार्यकाल | प्रमुख योगदान |
|---|---|---|
| लॉर्ड कॅनिंग | १८५६–१८६२ | - लॅप्सचा सिद्धांत स्थापित केला - १८५७ च्या उठानंतर राजीनामा दिला |
| लॉर्ड डलहौजी | १८४८–१८५६ | - लॅप्सचा सिद्धांत सुरू केला - अवध, पंजाब आणि बेरारचे विलीनीकरण केले - तार यंत्रणा सुरू केली |
| लॉर्ड कर्झन | १९०५–१९११ | - बंगालची फाळणी (१९०५), १९११ मध्ये रद्द केली - दिल्ली दरबार (१९११) सुरू केला |
| लॉर्ड चेम्सफोर्ड | १९१६–१९२१ | - मॉंटेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधारणा लागू केल्या - भारत सरकार कायदा, १९१९ वर देखरेख केली |
| लॉर्ड वेव्हेल | १९४३–१९४७ | - द्वितीय विश्वयुद्धादरम्यान सेवा केली - स्वातंत्र्याकडे संक्रमणात महत्त्वाची भूमिका बजावली |
| लॉर्ड माउंटबॅटन | १९४७–१९४८ | - भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय - भारताची फाळणी आणि पाकिस्तान व भारत यांच्या निर्मितीवर देखरेख केली |
१.४ महत्त्वाच्या तारखा आणि संज्ञा
- १८५८: भारत सरकार कायदा, १८५८ द्वारे भारतावरील नियंत्रण ईस्ट इंडिया कंपनीकडून ब्रिटिश राजसत्तेकडे हस्तांतरित झाले, व्हाइसरॉय प्रणालीची सुरुवात.
- १९४७: शेवटचे व्हाइसरॉय, लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताचे स्वातंत्र्य जाहीर केले.
- लॅप्सचा सिद्धांत: लॉर्ड डलहौजी यांनी सुरू केलेली धोरण, ज्यामध्ये पुरुष वारस नसलेल्या संस्थानांचे विलीनीकरण केले जाई.
- दिल्ली दरबार: ब्रिटिशांनी आयोजित केलेली एक भव्य सभा, ज्यामध्ये सत्तेचे हस्तांतरण आणि पाकिस्तान व भारत यांची निर्मिती जाहीर करण्यात आली.
१.५ स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- व्हाइसरॉय ब्रिटिश राजसत्तेकडून नियुक्त केले जात आणि ब्रिटिश सरकाराच्या आवडीनुसार सेवा करत.
- व्हाइसरॉय हे ब्रिटिश भारतीय सरकारचे प्रमुख होते आणि राजसत्तेच्या वतीने कार्यवाही करण्याचा अधिकार होता.
- व्हाइसरॉय पद १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्याने रद्द करण्यात आले.
- लॉर्ड डलहौजी लॅप्सच्या सिद्धांतासाठी आणि अवधच्या विलीनीकरणासाठी ओळखले जातात.
- लॉर्ड कर्झन बंगालच्या फाळणी (१९०५) आणि दिल्ली दरबार (१९११) शी संबंधित आहेत.
- लॉर्ड माउंटबॅटन हे भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय आहेत आणि भारताच्या फाळणी आणि स्वातंत्र्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
१.६ प्रमुख व्हाइसरॉयची तुलना
| पैलू | लॉर्ड डलहौजी | लॉर्ड कर्झन | लॉर्ड माउंटबॅटन |
|---|---|---|---|
| कार्यकाल | १८४८–१८५६ | १९०५–१९११ | १९४७–१९४८ |
| प्रमुख धोरण | लॅप्सचा सिद्धांत | बंगालची फाळणी | भारताची फाळणी |
| प्रमुख घटना | अवधचे विलीनीकरण | दिल्ली दरबार | भारताचे स्वातंत्र्य |
| वारसा | ब्रिटिश भारताचा विस्तार | राजकीय सुधारणा | ब्रिटिश राजवटीचा अंत |
१.७ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
-
प्र: भारताचे पहिले व्हाइसरॉय कोण होते?
उ: लॉर्ड कॅनिंग (१८५६–१८६२) -
प्र: लॅप्सच्या सिद्धांतासाठी कोण ओळखले जातात?
उ: लॉर्ड डलहौजी -
प्र: भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय कोण होते?
उ: लॉर्ड माउंटबॅटन -
प्र: भारतात ब्रिटिश सरकार कधी स्थापन झाले?
उ: १८५८ मध्ये भारत सरकार कायदा, १८५८ द्वारे -
प्र: बंगालच्या फाळणीचा परिणाम काय झाला?
उ: व्यापक विरोधामुळे ती १९११ मध्ये रद्द करण्यात आली. -
प्र: दिल्ली दरबारचे महत्त्व काय होते?
उ: यातून ब्रिटिश राजसत्तेकडून नवीन भारतीय राज्यांकडे सत्तेचे औपचारिक हस्तांतरण झाले.
BETA
