ભારતના વાઇસરોય
ભારતના વાયસરોય
1. વાયસરોય અને તેમનું કાર્ય
1.1 વ્યાખ્યા અને ભૂમિકા
- વાયસરોય બ્રિટિશ ક્રાઉનના ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રતિનિધિ તરીકે બ્રિટિશ પ્રતિનિધિ છે.
- વાયસરોય બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યમાં સૌથી ઊંચા કક્ષાનો અધિકારી હતો.
- વાયસરોય બ્રિટિશ ભારતના શાસન માટે જવાબદાર હતો, જેમાં સૈન્ય, નાગરિક અને આર્થિક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
- વાયસરોય ક્રાઉનના પ્રતિનિધિ તરીકે કાર્ય કરતો હતો અને લંડનમાં બ્રિટિશ સરકારને જવાબદાર હતો.
1.2 સત્તાઓ અને જવાબદારીઓ
- કાર્યકારી સત્તા: બ્રિટિશ ભારત સરકારના કાર્યકલાપોની દેખરેખ રાખતો.
- વિધાયિક સત્તા: ગવર્નર જનરલની કાઉન્સિલ (પછી વાયસરોય)ની અધ્યક્ષતા કરતો.
- ન્યાયિક સત્તા: ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરતો અને ન્યાયતંત્ર પર સત્તા ધરાવતો.
- સૈન્ય સત્તા: બ્રિટિશ ભારતીય સેના પર નિયંત્રણ ધરાવતો.
- કૂટનૈતિક સત્તા: આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં બ્રિટનનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો.
- આર્થિક સત્તા: બજેટ અને આર્થિક નીતિઓની દેખરેખ રાખતો.
1.3 મુખ્ય વાયસરોય અને તેમનું યોગદાન
| વાયસરોય | કાર્યકાળ | મુખ્ય યોગદાન |
|---|---|---|
| લોર્ડ કેનિંગ | 1856–1862 | - લેપની સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો - 1857ના વિદ્રોહ પછી રાજીનામું આપ્યું |
| લોર્ડ ડલહૌઝી | 1848–1856 | - લેપની સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો - અવધ, પંજાબ અને બેરારનો સમાવેશ કર્યો - ટેલિગ્રાફ પદ્ધતિ શરૂ કરી |
| લોર્ડ કર્ઝન | 1905–1911 | - બંગાળનું વિભાજન (1905), 1911માં પાછું ખેંચ્યું - દિલ્હી દરબાર (1911) શરૂ કર્યું |
| લોર્ડ ચેલ્મ્સફોર્ડ | 1916–1921 | - મોન્ટેગ્યુ-ચેલ્મ્સફોર્ડ સુધારાઓ અમલમાં મૂક્યા - ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1919ની દેખરેખ રાખી |
| લોર્ડ વેવેલ | 1943–1947 | - WWII દરમિયાન સેવા આપી - સ્વતંત્રતા તરફ પરિવર્તનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી |
| લોર્ડ માઉન્ટબેટન | 1947–1948 | - ભારતના છેલ્લા વાયસરોય - ભારતના વિભાજન અને પાકિસ્તાન અને ભારતના નિર્માણની દેખરેખ રાખી |
1.4 મહત્વપૂર્ણ તારીખો અને શબ્દો
- 1858: ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1858 દ્વારા ભારતનો નિયંત્રણ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પાસેથી બ્રિટિશ ક્રાઉનને સ્થાનાંતરિત કર્યો, જે વાયસરોય પદ્ધતિની શરૂઆતને સૂચવે છે.
- 1947: છેલ્લા વાયસરોય, લોર્ડ માઉન્ટબેટને 14 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ ભારતની સ્વતંત્રતાની જાહેરાત કરી.
- લેપની સિદ્ધાંત: લોર્ડ ડલહૌઝી દ્વારા રજૂ કરાયેલી નીતિ જે પુરુષ વારસદાર વિના રાજ્યોને સમાવેશ કરવા માટે હતી.
- દિલ્હી દરબાર: બ્રિટિશો દ્વારા યોજાયેલો ભવ્ય સમારંભ જેમાં સત્તાનું હસ્તાંતરણ અને પાકિસ્તાન અને ભારતના નિર્માણની જાહેરાત કરવામાં આવી.
1.5 સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો
- વાયસરોયોને બ્રિટિશ ક્રાઉન દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવતા હતા અને તેઓ બ્રિટિશ સરકારની મરજીથી સેવા આપતા હતા.
- વાયસરોય બ્રિટિશ ભારતીય સરકારના વડા હતા અને ક્રાઉન તરફથી કાર્ય કરવાનો અધિકાર ધરાવતા હતા.
- વાયસરોયની પોઝિશન 1947માં ભારતની આઝાદી સાથે રદ કરવામાં આવી હતી.
- લોર્ડ ડલહૌઝી લેપ્સની નીતિ અને અવધના લાગવડ માટે જાણીતા છે.
- લોર્ડ કર્ઝન બંગાળના વિભાજન (1905) અને દિલ્હી દરબાર (1911) સાથે સંકળાયેલા છે.
- લોર્ડ માઉન્ટબેટન ભારતના છેલ્લા વાયસરોય છે અને ભારતના વિભાજન અને આઝાદીમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
1.6 મુખ્ય વાયસરોયોની તુલના
| પાસું | લોર્ડ ડલહૌઝી | લોર્ડ કર્ઝન | લોર્ડ માઉન્ટબેટન |
|---|---|---|---|
| કાર્યકાળ | 1848–1856 | 1905–1911 | 1947–1948 |
| મુખ્ય નીતિ | લેપ્સની નીતિ | બંગાળનું વિભાજન | ભારતનું વિભાજન |
| મુખ્ય ઘટના | અવધનો લાગવડ | દિલ્હી દરબાર | ભારતની આઝાદી |
| વારસો | બ્રિટિશ ભારતનો વિસ્તાર | રાજકીય સુધારાઓ | બ્રિટિશ શાસનનો અંત |
1.7 વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
-
પ્ર: ભારતના પ્રથમ વાયસરોય કોણ હતા?
ઉ: લોર્ડ કેનિંગ (1856–1862) -
પ: લેપ્સની નીતિ માટે કોણ જાણીતા છે?
ઉ: લોર્ડ ડલહૌઝી -
પ: ભારતના છેલ્લા વાયસરોય કોણ હતા?
ઉ: લોર્ડ માઉન્ટબેટન -
પ: ભારતમાં બ્રિટિશ સરકાર ક્યારે સ્થાપિત થઈ હતી?
ઉ: 1858માં Government of India Act, 1858 સાથે -
પ્ર: બંગાળના વિભાજનનું પરિણામ શું હતું?
ઉ: તે 1911માં વ્યાપક વિરોધના કારણે પાછું ખેંચવામાં આવ્યું હતું. -
પ્ર: દિલ્હી દરબારનું મહત્વ શું હતું?
ઉ: તે બ્રિટિશ ક્રાઉનથી નવા ભારતીય રાજ્યોમાં સત્તાના ઔપચારિક હસ્તાંતરણનું પ્રતિક હતું.
BETA
