ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ

1. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

• ਸਥਾਪਕ: ਕੁਤਬ-ਉਦ-ਦਿਨ ਐਬਕ (1206)
• ਗ਼ੋਰੀ ਸਲਤਨਤ ਮੁਈਜ਼-ਉਦ-ਦਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੋਰੀ ਦੀ ਮੌਤ 1206 ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਬਕ ਨੇਮਮਲੂਕ (ਗੁਲਾਮ) ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਦਿੱਲੀ
• ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ:
  • ਐਬਕ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਰਾਜਾ ਯੋਗਿੰਦਰ ਨੂੰ 1206 ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ।
  • ਉਸ ਨੇ 1220 ਵਿੱਚ ਕੁਤੁਬ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
  • ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ (ਰਾਜ 1211–1236) ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ।

2. ਇਲਬਾਰੀ/ਮਮਲੂਕ/ਗੁਲਾਮ ਰਾਜਵੰਸ਼

ਰਾਜੇ:

• ਕੁਤਬ-ਉਦ-ਦਿਨ ਐਬਕ (1206–1210)
• ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ (1211–1236)
• ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ (1236–1240)
• ਗ਼ਿਆਸੁਦਦੀਨ ਬਲਬਨ (1266–1287)

ਯੋਗਦਾਨ:

• ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼:
  • ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਮਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
  • ਇਕਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇਦੀਵਾਨ-ਏ-ਅਰਿਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
  • ਤੁਰਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
• ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ:
  • ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਇਕੋ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਰਾਜੇ ਸੀ।
  • ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਂਪੂਰਕ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
• ਬਲਬਨ:
  • ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਜਤੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਜਜ਼ੀਆ ਕਰ ਅਤੇਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
  • ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ।

ਨੀਤੀਆਂ:

• ਇਕਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇਣੀਆਂ।
• ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਅਰਿਜ਼: ਫੌਜੀ ਵਿਭਾਗ।
• ਜਜ਼ੀਆ ਟੈਕਸ: ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੈਕਸ।
• ਬਲਬਨ ਹੇਠ ਸੱਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ।

3. ਖਿਲਜੀ ਵੰਸ਼

ਹਾਕਮ:

• ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਖਿਲਜੀ (1290–1296)
• ਅਲਾਉਦਦੀਨ ਖਿਲਜੀ (1296–1314)

ਯੋਗਦਾਨ:

• ਅਲਾਉਦਦੀਨ ਖਿਲਜੀ:
  • ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ।
  • ਬਜ਼ਾਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇਕੀਮਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਲਿਆਂਦੇ।
  • ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਵਰਗੇਕਿਲੇਬੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ।

ਨੀਤੀਆਂ:

• ਬਜ਼ਾਰ ਸੁਧਾਰ: ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ।
• ਜ਼ਮੀਨੀ ਆਮਦਨ ਸੁਧਾਰ:ਜ਼ਬਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਿਆਂਦੀ।
• ਫੌਜੀ ਸੁਧਾਰ: ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਜ ਅਤੇ ਨੌਸੈਨਾ ਰੱਖੀ।
• ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯੰਤਰਣ।

4. ਤੁਗਲਕ ਵੰਸ਼

ਹਾਕਮ:

• ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗਲਕ (1320–1325)
• ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ (1325–1351)
• ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ (1351–1388)

ਯੋਗਦਾਨ:

• ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ:
  • “ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਫਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ,ਤੁਗਲਕਾਬਾਦ, ਅਤੇਹੌਜ਼ ਖਾਸ ਬਣਾਏ।
  • ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇਦਾਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
  • ਜ਼ਮੀਨ ਰੈਵੇਨਿਊ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇਟੈਕਸ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ।
• ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ:
  • ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਦੌਲਤਾਬਾਦ (1327) ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
  • ਟੋਕਨ ਕਰੰਸੀ ਅਤੇਸਿੱਕਾ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ।
  • ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਡੈਕਨ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ।
• ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗਲਕ:
  • ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਨੀਤੀਆਂ:

• ਜ਼ਮੀਨ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸੁਧਾਰ:ਜ਼ਬਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ।
• ਸਿੱਕਾ ਸੁਧਾਰ:ਟੋਕਨ ਕਰੰਸੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ।
• ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯੰਤਰਣ।
• ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਡੈਕਨ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ।

5. ਸੈਯਦ ਵੰਸ਼

ਹਾਕਮ:

• ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ (1414–1421)
• ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ (1421–1445)
• ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ (1445–1451)

ਯੋਗਦਾਨ:

• ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ:
  • ਸੈਯਦ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇਧਾਰਮਿਕ ਰੁਖਸਤੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
• ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ:
  • ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨੀਤੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ।
  • ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

ਨੀਤੀਆਂ:

• ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਖਸਤੀ ਅਤੇਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਲਣਾ।
• ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ।
• ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ।

6. ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼

ਸ਼ਾਸਕ:

• ਬਹਲੋਲ ਲੋਧੀ (1451–1489)
• ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ (1489–1517)
• ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ (1517–1526)

ਯੋਗਦਾਨ:

• ਬਹਲੋਲ ਲੋਧੀ:
  • ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਸੈਯਦ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
• ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ:
  • ਸੈਨਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਆਗਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ।
  • ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
• ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ:
  • ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ।
  • ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂਪਹਿਲੀ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (1526) ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ।

ਨੀਤੀਆਂ:

• ਸੈਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇਤਾਕਤ ਦੀ ਸੰਕੇਂਦਰਣ।
• ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇਰਾਜਸਵ ਸੁਧਾਰ।
• ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਹੇਠਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾ।

7. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ

8. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਹੇਠ ਸਮਾਜ

9. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਹੇਠ ਰਾਜਨੀਤਕ ਢਾਂਚਾ

10. ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ

11. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕ

12. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਤਨ

ਕਾਰਨ:

• ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜੇ: ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜੇ।
• ਸੈਨਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ: ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ।
• ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ: ਭਾਰੀ ਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗਲਤ ਪ੍ਰਬੰਧ।
• ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ:ਤੈਮੂਰ (1398) ਅਤੇਬਾਬਰ (1526) ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ।
• ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ: ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਅਣਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ।

ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ:

• ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਹਮਲਾ (1398): ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।
• ਬਾਬਰ ਦਾ ਹਮਲਾ (1526):ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।

ਵਿਰਾਸਤ:

• ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਕ ਯੋਗਦਾਨ: ਇਸਲਾਮੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।
• ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ: ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
• ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੀਕਰਨ: ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ।