દિલ્હી સલ્તનત

1. દિલ્હી સલ્તનતની સ્થાપના

• સ્થાપક: કુત્બ-ઉદ-દીન ઐબક (1206)
• ઘોરિદ સુલતાન મુઇઝ-ઉદ-દીન મુહમ્મદ ઘોરીના મૃત્યુ પછી 1206માં, ઐબકેમમલુક (ગુલામ) વંશ સ્થાપ્યો.
• રાજધાની: દિલ્હી
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • ઐબકે દિલ્હીના છેલ્લા રાજપૂત શાસક રાજા યોગીન્દ્રને 1206માં હરાવ્યો.
  • તેણે કુત્બ મિનારની નીંધ 1220માં રાખી.
  • ઇલ્તુતમિશ (શાસન 1211–1236) એ સલ્તનતને મજબૂત બનાવી અનેદિલ્હી સલ્તનતને ઉત્તર ભારતમાં મોટી શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરી.

2. ઇલબારી/મમલુક/ગુલામ વંશ

શાસકો:

• કુત્બ-ઉદ-દીન ઐબક (1206–1210)
• ઇલ્તુતમિશ (1211–1236)
• રઝિયા સુલતાના (1236–1240)
• ઘિયાસુદ્દીન બલબન (1266–1287)

યોગદાન:

• ઇલ્તુતમિશ:
  • દિલ્હી સલ્તનતને સ્થિર અને મજબૂત સામ્રાજ્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યું.
  • ઇક્તા પદ્ધતિ અનેદિવાન-એ-અરીઝ શરૂ કર્યા.
  • તુર્કીસંસ્કૃતિ અને પ્રશાસનને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• રઝિયા સુલતાના:
  • સલ્તનતની પ્રથમ અને એકમાત્ર મહિલા શાસક.
  • સૈનિકોમાં સમાનતા અનેતમામ વર્ગોને ન્યાયી વર્તનને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• બલબન:
  • સત્તાને કેન્દ્રિત કરી અને સંપૂર્ણ રાજતંત્ર સ્થાપ્યું.
  • જઝિયા કર અનેબળજબરીથી ધર્માંતરણ નીતિઓ શરૂ કરી.
  • સૈન્ય શક્તિ અનેઆંતરિક સુરક્ષા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

નીતિઓ:

• ઇક્તા પદ્ધતિ: લશ્કરી સેવાના બદલામાં સૈનિકોને જમીન આપવી.
• દિવાન-એ-અરીઝ: લશ્કરી વિભાગ.
• જઝિયા કર: ગેર-મુસ્લિમો પર કર.
• બલબન હેઠળ સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ.

3. ખિલજી વંશ

શાસકો:

• જલાલુદ્દીન ખલજી (1290–1296)
• અલાઉદ્દીન ખિલજી (1296–1314)

યોગદાન:

• અલાઉદ્દીન ખિલજી:
  • સલ્તનતનો વિસ્તાર ગુજરાત, બંગાળ અને દક્ષિણ ભારત સુધી કર્યો.
  • બજાર નિયંત્રણ અનેકિંમત નિયંત્રણ પગલાં લાવ્યા.
  • દૌલતાબાદ જેવીકિલ્લેબંધ નગરો સ્થાપી.

નીતિઓ:

• બજાર સુધારાઓ: જરૂરી વસ્તુઓના ભાવ અને પુરવઠા પર નિયંત્રણ.
• જમીન કર સુધારાઓ:ઝબ્તી પદ્ધતિ શરૂ કરી.
• લશ્કરી સુધારાઓ: મજબૂત લશ્કર અને નૌકાદળ રાખ્યું.
• કેન્દ્રીય શાસન અનેઅધિકારીઓ પર કડક નિયંત્રણ.

4. તુઘલક વંશ

શાસકો:

• ગિયાસુદ્દીન તુઘલક (1320–1325)
• મુહમ્મદ બિન તુઘલક (1325–1351)
• ફિરોઝ શાહ તુઘલક (1351–1388)

યોગદાન:

• ફિરોઝ શાહ તુઘલક:
  • “ન્યાયી ફિરોઝ શાહ” તરીકે ઓળખાય છે.
  • ફિરોઝાબાદ,તુઘલકાબાદ અનેહૌઝ ખાસ બનાવ્યાં.
  • સિંચાઈ પ્રોજેક્ટો અનેદાનશીલ સંસ્થાઓ શરૂ કરી.
  • જમીન રેવેન્યુ પદ્ધતિ અનેકર નીતિઓ સુધારી.
• મુહમ્મદ બિન તુઘલક:
  • રાજધાનીને દૌલતાબાદ ખસેડવાનો પ્રયાસ કર્યો (1327).
  • ટોકન કરન્સી અનેસિક્કા સુધારાઓ લાવ્યો.
  • સામ્રાજ્યને દક્ષિણ ભારત અને દક્કણ સુધી વિસ્તાર્યું.
• ગિયાસુદ્દીન તુઘલક:
  • સામ્રાજ્યને મજબૂત બનાવ્યું અને દિવાની પદ્ધતિ શરૂ કરી.

નીતિઓ:

• જમીન રેવેન્યુ સુધારાઓ:જબ્તી પદ્ધતિ લાવી.
• સિક્કા સુધારાઓ:ટોકન કરન્સી લાવી.
• કેન્દ્રિય શાસન અનેઅધિકારીઓ પર કડક નિયંત્રણ.
• દક્ષિણ ભારત અને દક્કણમાં લશ્કરી અભિયાનો.

5. સૈયદ વંશ

શાસકો:

• ખિઝ્ર ખાન (1414–1421)
• સુલતાન મુહમ્મદ શાહ (1421–1445)
• સુલતાન ઇબ્રાહીમ શાહ (1445–1451)

યોગદાન:

• ખિઝ્ર ખાન:
  • સૈયદ વંશ સ્થાપ્યો.
  • આંતરિક સ્થિરતા અનેધાર્મિક રૂઢિચાળુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
• સુલતાન મુહમ્મદ શાહ:
  • ધાર્મિક અને વહીવટી નીતિઓ ચાલુ રાખી.
  • દિલ્હીમાં સત્તા મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

નીતિઓ:

• ધાર્મિક રૂઢિચાળુ અનેઇસ્લામિક કાયદાનું કડક પાલન.
• કેન્દ્રિય શાસન અનેઅધિકારીઓ પર નિયંત્રણ.
• આંતરિક કલહને કારણે મર્યાદિત લશ્કરી અભિયાનો.

6. લોઢી વંશ

શાસકો:

• બહલોલ લોધી (1451–1489)
• સિકંદર લોધી (1489–1517)
• ઇબ્રાહિમ લોધી (1517–1526)

યોગદાન:

• બહલોલ લોધી:
  • લોધી વંશની સ્થાપના કરી.
  • સૈયદ વંશના પતન પછી દિલ્હી સલતનતને મજબૂત બનાવી.
• સિકંદર લોધી:
  • સૈન્ય અભિયાનો અનેપ્રશાસનિક સુધારાઓ માટે જાણીતો.
  • આગ્રા શહેરની સ્થાપના કરી અને રાજધાની દિલ્હીથી ખસેડી.
  • કૃષિ અનેવેપારને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• ઇબ્રાહિમ લોધી:
  • લોધી વંશ અને દિલ્હી સલતનતનો છેલ્લો શાસક.
  • બાબર સામેપહેલી પાનીપતની લડાઈ (1526) માં હાર્યો.

નીતિઓ:

• સૈન્ય વિસ્તાર અનેસત્તા સંકેન્દ્રણ.
• કેન્દ્રિય પ્રશાસન અનેઆવક સુધારાઓ.
• વેપાર અને કૃષિ પ્રોત્સાહન સિકંદર લોધી હેઠળ.

7. દિલ્હી સલતનતની અર્થવ્યવસ્થા

8. દિલ્હી સલતનત હેઠળ સમાજ

9. દિલ્હી સલતનત હેઠળ રાજકીય રચના

10. પ્રશાસનિક વિભાગો અને તેમના વડાઓ

11. દિલ્હી સલતનતના પુસ્તકો અને લેખકો

12. દિલ્હી સલતનતનો પતન

કારણો:

• આંતરિક કલહ: ઉત્તરાધિકાર વિવાદો અને નબળા શાસકો.
• સૈનિક નબળાઈ: સૈનિક શક્તિ અને અનુશાસનમાં ઘટાડો.
• આર્થિક તણાવ: ભારે કરવેરો અને આર્થિક દુરવ્યવસ્થાપન.
• બાહ્ય ખતરાઓ:તીમૂર (1398) અનેબાબર (1526) દ્વારા આક્રમણો.
• પ્રશાસનિક ભ્રષ્ટાચાર: નોકરશાહી અક્ષમતા અને ભ્રષ્ટાચાર.

મુખ્ય ઘટનાઓ:

• તીમૂરનું આક્રમણ (1398): દિલ્હીને નષ્ટ કરી અને સલતનતને નબળી પાડી.
• બાબરનું આક્રમણ (1526):મુઘલ સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી, દિલ્હી સલતનતના અંતનું સંકેત આપ્યો.

વારસો:

• સાંસ્કૃતિક અને વાસ્તુકલાત્મક યોગદાન: ઇસ્લામિક વાસ્તુકલા અને પર્શિયન સંસ્કૃતિ પર પ્રભાવ.
• પ્રશાસનિક વ્યવસ્થાઓ: પછીના મુઘલ શાસન માટે પાયો નાખ્યો.
• સામાજિક સમન્વય: રાજપૂતો અને અન્ય જૂથોને શાસક વર્ગમાં સમાવિષ્ટ કરવું.