ਬਜਟ

ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ

1. ਆਰਟਿਕਲ 112: ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ

• ਆਰਟਿਕਲ 112 ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚਵਾਰ्षਿਕ ਵਿੱਤੀ ਬਿਆਨ (ਬਜਟ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਿੱਤੀ ਬਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਵਾਏਗਾ।
• ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਿੱਤੀ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਅੰਦਾਜ਼ਨ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ,ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ,ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਿੱਤੀ ਬਿਆਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

2. ਆਰਟਿਕਲ 113: ਬਜਟ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼

• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ****ਬਜਟ ਨੂੰਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ****ਬਜਟ ਨੂੰਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਬਜਟ****ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਆਰਟਿਕਲ 114: ਬਜਟ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ

• ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੂੰਬਜਟ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
• ਰਾਜ ਸਭਾ****ਬਜਟ ਦੀਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰਖਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ****ਬਜਟ ਨੂੰਲੋਕ ਸਭਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਲਈਵਾਪਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਅਸਧਾਰਣ ਹੈ।

4. ਆਰਟਿਕਲ 115: ਫੰਡ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ

• ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰਬਜਟ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏਖਰਚ ਲਈਫੰਡ ਦੀਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
• ਮੰਜ਼ੂਰੀ****ਲੋਕ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂਐਪ੍ਰੋਪ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

5. ਆਰਟਿਕਲ 116: ਅਤਿਰਿਕਤ ਗ੍ਰਾਂਟ

• ਸੰਸਦ****ਅਚਾਨਕ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈਅਤਿਰਿਕਤ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਅਤਿਰਿਕਤ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ****ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬਜਟ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ

1. ਆਮਦਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ

2. ਖਰਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ

3. ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ

• ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ****ਕੁੱਲ ਖਰਚ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ (ਉਧਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਵਿਚਕਾਰਅੰਤਰ ਹੈ।
• ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਧਾਰ ਲੋੜ ਦਾ ਇੱਕਮਾਪਦੰਡ ਹੈ।
• ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ ਨੂੰਬਜਟ ਘਾਟਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4. ਰੈਵੇਨਿਊ ਘਾਟਾ

• ਰੈਵੇਨਿਊ ਘਾਟਾ****ਰੈਵੇਨਿਊ ਖਰਚ ਅਤੇ ਰੈਵੇਨਿਊ ਆਮਦਨ ਵਿਚਕਾਰਅੰਤਰ ਹੈ।
• ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈਆਮਦਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

5. ਕੈਪੀਟਲ ਖਰਚ

• ਕੈਪੀਟਲ ਖਰਚ****ਅਨਿਯਮਿਤ ਅਤੇਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਇਹ ਰੈਵੇਨਿਊ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

6. ਫਿਸਕਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬਜਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ (FRBM ਐਕਟ), 2003

• FRBM ਐਕਟ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇਆਰਥਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
• ਇਹ ਘਾਟੇ ਦੇ ਟੀਚੇ ਅਤੇਰਾਜਸਵ ਘਾਟੇ ਲਈਟੀਚੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਥਿਕ ਘਾਟਾ ਟੀਚਾ:GDP ਦਾ 4.0% (2021-22 ਲਈ)।
• ਰਾਜਸਵ ਘਾਟਾ ਟੀਚਾ:GDP ਦਾ 2.5% (2021-22 ਲਈ)।

7. ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀਆਂ

• ਬਜਟ ਪੇਸ਼ਕਸ਼: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ (2023 ਤੋਂ, ਇਸਨੂੰਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)।
• ਸੰਸਦ ਦਾ ਬਜਟ ਸੈਸ਼ਨ: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਬਜਟ ਦਿਨ:1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚਬਜਟ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

8. ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

• ਵਾਰ्षਿਕ ਵਿੱਤੀ ਬਿਆਨ: ਇਸਨੂੰਬਜਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਥਿਕ ਘਾਟਾ: ਕੁੱਲ ਖਰਚ ਮਾਈਨਸ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ (ਉਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ)।
• ਰਾਜਸਵ ਘਾਟਾ: ਰਾਜਸਵ ਖਰਚ ਮਾਈਨਸ ਰਾਜਸਵ ਆਮਦਨ।
• ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ: ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਖਰਚ।
• FRBM ਐਕਟ: ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬਜਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ, 2003।

9. ਅੰਤਰ

10. ਉਦਾਹਰਨਾਂ

• ਰੈਵੇਨਿਊ ਰਸੀਦਾਂ: ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਟੈਕਸ, ਐਕਸਾਈਜ਼ ਡਿਊਟੀ।
• ਕੈਪੀਟਲ ਰਸੀਦਾਂ: ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ, ਲੋਕ ਖੇਤਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵੇਚਣ।
• ਰੈਵੇਨਿਊ ਖਰਚ: ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ, ਵਿਆਜ ਭੁਗਤਾਨ।
• ਕੈਪੀਟਲ ਖਰਚ: ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਖਰੀਦ।

11. ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ

• ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ****ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ।
• ਲੋਕ ਸਭਾ ਕੋਲ ਹੈਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਬਜਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾ।
• ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ ਇੱਕਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈਸਰਕਾਰੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ।
• FRBM ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ2003 ਵਿੱਚ।
• ਬਜਟ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ।
• ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨਰੈਵੇਨਿਊ ਅਤੇ ਕੈਪੀਟਲ ਖਾਤੇ ਦੋਵੇਂ।
• ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨਅਚਾਨਕ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ।