બજેટ

સંવિધાનિક જોગવાઈઓ

1. અનુચ્છેદ 112: ભારતનું સંવિધાન

• અનુચ્છેદ 112 ભારતના સંવિધાનમાંવાર્ષિક આર્થિક નિવેદન (બજેટ) તૈયાર કરવાની જોગવાઈ કરે છે.
• રાષ્ટ્રપતિ સંસદના બંને ગૃહો સમક્ષવાર્ષિક આર્થિક નિવેદન રજૂ કરાવશે.
• વાર્ષિક આર્થિક નિવેદનમાં ભારત સરકારનાઆગાઉ આવક અને ખર્ચના અંદાજો સમાવિષ્ટ હોય છે.
• રાષ્ટ્રપતિ,મંત્રિમંડળની મંજૂરી સાથે,વાર્ષિક આર્થિક નિવેદન માટેજોગવાઈઓ કરી શકે છે.

2. અનુચ્છેદ 113: બજેટ રજૂઆત

• રાષ્ટ્રપતિબજેટલોકસભા સમક્ષ રજૂ કરે છે.
• રાષ્ટ્રપતિબજેટરાજ્યસભા સમક્ષ પણ રજૂ કરી શકે છે.
• બજેટ****વિત્તમંત્રી દ્વારાભાષણના રૂપમાં રજૂ થાય છે.

3. અનુચ્છેદ 114: બજેટ મંજૂરી

• લોકસભા પાસેબજેટ મંજૂર કરવાનીએકમાત્ર સત્તા છે.
• રાજ્યસભા****બજેટ માટેસૂચનો આપી શકે છે પણ તેનેઅસ્વીકાર કરી શકતી નથી.
• રાષ્ટ્રપતિ****બજેટને પુનઃવિચાર માટેલોકસભા પાછું મોકલી શકે છે, પણ આવિરલ છે.

4. અનુચ્છેદ 115: નાણાંની મંજૂરી

• સંસદએબજેટમાં ઉલ્લેખિતખર્ચ માટેનાણાંનીમંજૂરી આપવી જરૂરી છે.
• મંજૂરી****લોકસભા દ્વારાઅનુદાન અધિનિયમ દ્વારા આપવામાં આવે છે.

5. અનુચ્છેદ 116: અનુકૂળ અનુદાનો

• સંસદ અણધાર્યા ખર્ચ માટેઅનુપૂરક અનુદાનો આપી શકે છે.
• અનુપૂરક અનુદાનો****લોકસભાની મંજૂરીને આધીન છે.

બજેટની સામગ્રી

1. આવકના અંદાજ

2. ખર્ચના અંદાજ

3. ફિસકલ ખાધ

• ફિસકલ ખાધ એકુલ ખર્ચ અને કુલ આવક (ઉધાર લેવાની બાદબાકી) વચ્ચેનો તફાવત છે.
• તે સરકારની કુલ ઉધાર લેવાની જરૂરિયાતનો માપ છે.
• ફિસકલ ખાધનેબજેટ ખાધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

4. રેવન્યુ ખાધ

• રેવન્યુ ખાધ એરેવન્યુ ખર્ચ અને રેવન્યુ આવક વચ્ચેનો તફાવત છે.
• તે રોજિંદા ખર્ચો પૂરા કરવા માટે રેવન્યુની અપૂરતાપણું દર્શાવે છે.

5. કેપિટલ ખર્ચ

• કેપિટલ ખર્ચ****અનિયમિત અનેલાંબા ગાળાનો છે.
• તે રેવન્યુ એકાઉન્ટમાં સમાવિષ્ટ નથી.

6. ફિસકલ જવાબદારી અને બજેટ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FRBM એક્ટ), 2003

• FRBM એક્ટનો ઉદ્દેશ છેરાજકોષીય ખાધને નિયંત્રિત કરવો અનેરાજકોષીય અનુશાસનને પ્રોત્સાહન આપવું.
• તે રાજકોષીય ખાધ માટેના લક્ષ્યો અનેઆવક ખાધ માટેના લક્ષ્યો નક્કી કરે છે.
• રાજકોષીય ખાધ લક્ષ્ય:GDP ના 4.0% (2021-22 માટે).
• આવક ખાધ લક્ષ્ય:GDP ના 2.5% (2021-22 માટે).

7. મહત્વપૂર્ણ તારીખો

• બજેટ રજૂઆત: સામાન્ય રીતેફેબ્રુઆરી માં (2023 થી તેનેફેબ્રુઆરી માં ખસેડવામાં આવી છે).
• સંસદનું બજેટ સત્ર: સામાન્ય રીતેફેબ્રુઆરી માં શરૂ થાય છે.
• બજેટ દિવસ:1 ફેબ્રુઆરી ને ભારતમાંબજેટ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

8. મુખ્ય શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ

• વાર્ષિક આર્થિક નિવેદન: જેનેબજેટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
• રાજકોષીય ખાધ: કુલ ખર્ચ માઈનસ કુલ આવક (ઉધાર લીધા વિના).
• આવક ખાધ: આવક ખર્ચ માઈનસ આવક રસીદો.
• મૂડી ખર્ચ: લાંબા ગાળાની મિલકતો પર થતો ખર્ચ.
• FRBM એક્ટ: Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003.

9. તફાવતો

10. ઉદાહરણો

• રાજસ્વ રસીદો: આવકવેરો, કોર્પોરેટ ટેક્સ, ઉત્પાદ શુલ્ક.
• મૂડી રસીદો: વર્લ્ડ બેંક પાસેથી લોન, જાહેર ક્ષેત્રના ઉદ્યોગોનું વિનિવેશ.
• રાજસ્વ ખર્ચ: સરકારી કર્મચારીઓનો પગાર, વ્યાજ ચૂકવણી.
• મૂડી ખર્ચ: રસ્તાઓનું નિર્માણ, મશીનરીની ખરીદી.

11. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

• બજેટ રજૂ કરે છેવિત્ત મંત્રી.
• રાષ્ટ્રપતિ રજૂ કરે છેબજેટ નેલોકસભા.
• લોકસભા પાસે છેએકમાત્ર સત્તા મંજૂર કરવાનીબજેટ.
• આર્થિક ખાધ એ છેમુખ્ય સૂચક****સરકારી ઉધાર નું.
• FRBM ધારો પસાર થયો હતો2003 માં.
• બજેટ દિવસ ઉજવાય છે1 ફેબ્રુઆરી ને.
• બજેટ સમાવે છેબંને રાજસ્વ અને મૂડી ખાતાં.
• અનુપૂરક અનુદાન છેઅનપેક્ષિત ખર્ચો માટે.