বাজেট

সাংবিধানিক বিধানসমূহ

1. অনুচ্ছেদ ১১২: ভাৰতৰ সংবিধান

• ভাৰতৰ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১১২-ত বাৰ্ষিক আৰ্থিক বিবৃতি (বাজেট) প্রস্তুত কৰাৰ বিধান আছে।
• ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সংসদৰ উভয় সভাৰ আগত বাৰ্ষিক আৰ্থিক বিবৃতি উপস্থাপন কৰিব।
• বাৰ্ষিক আৰ্থিক বিবৃতিত ভাৰত চৰকাৰৰ আয় আৰু ব্যয়ৰ আনুমানিক হিচাপ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
• ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মন্ত্ৰীসভাৰ অনুমোদন লৈ বাৰ্ষিক আৰ্থিক বিবৃতিৰ উদ্দেশ্যে বিধান কৰিব পাৰে।

2. অনুচ্ছেদ ১১৩: বাজেট উপস্থাপন

• ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বাজেট লোকসভাত উপস্থাপন কৰে।
• ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বাজেট ৰাজ্যসভাতো উপস্থাপন কৰিব পাৰে।
• বাজেট অৰ্থমন্ত্ৰীৰ ভাষণৰ ৰূপত উপস্থাপন কৰা হয়।

3. অনুচ্ছেদ ১১৪: বাজেটৰ অনুমোদন

• বাজেট অনুমোদন কৰাৰ একচন অধিকাৰ লোকসভাৰ আছে।
• ৰাজ্যসভাই বাজেট পৰামৰ্শ দিব পাৰে, কিন্তু প্ৰত্যাখ্যান কৰিব নোৱাৰে।
• ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বাজেট লোকসভালৈ পুনৰ বিচাৰ কৰিবলৈ ফিরত দিব পাৰে, কিন্তু ই বিৰল।

4. অনুচ্ছেদ ১১৫: অৰ্থৰ অনুমোদন

• বাজেটত উল্লেখ কৰা ব্যয়ৰ বাবে অৰ্থ অনুমোদন কৰিবলৈ সংসদে কৰিব লাগিব।
• অনুমোদন লোকসভাই অনুমোদন আইনৰ জৰিয়তে কৰে।

5. অনুচ্ছেদ ১১৬: অতিৰিক্ত অনুদান

• সংসদ-এ অপ্ৰত্যাশিত ব্যয়ৰ বাবে অতিৰিক্ত অনুদান প্ৰদান কৰিব পাৰে।
• অতিৰিক্ত অনুদানসমূহ লোকসভাৰ অনুমোদনৰ অধীন।

বাজেটৰ সমল

1. আয়ৰ আনুমান

2. ব্যয়ৰ আনুমান

3. আৰ্থিক ঘাটতি

• আৰ্থিক ঘাটতি হৈছে মুঠ ব্যয় আৰু মুঠ আয় (ঋণ বাদে)ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য।
• ইয়াৰ দ্বাৰা চৰকাৰৰ সামগ্ৰী ঋণৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ মাপ নিৰ্ণয় কৰা হয়।
• আৰ্থিক ঘাটতি-ক বাজেট ঘাটতি বুলিও কোৱা হয়।

4. ৰাজস্ব ঘাটতি

• ৰাজস্ব ঘাটতি হৈছে ৰাজস্ব ব্যয় আৰু ৰাজস্ব আয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য।
• ইয়াৰ দ্বাৰা দৈনন্দিন খৰচ পূৰণ কৰিবলৈ ৰাজস্বৰ অপৰ্যাপ্ততা সূচিত হয়।

5. মূলধন ব্যয়

• মূলধন ব্যয় হৈছে অনাবৃত্তিমূলক আৰু দীৰ্ঘম্যাদী।
• ইয়াক ৰাজস্ব একাউণ্টত অন্তৰ্ভুক্ত নকৰা হয়।

6. আৰ্থিক দায়িত্ব আৰু বাজেট ব্যৱস্থাপনা আইন (FRBM আইন), 2003

• FRBM আইনৰ উদ্দেশ্য হৈছে আৰ্থিক ঘাটতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু আৰ্থিক শৃংখলা উন্নীত কৰা।
• ইয়ে আৰ্থিক ঘাটতি আৰু ৰাজস্ব ঘাটতিৰ বাবে লক্ষ্য নির্ধাৰণ কৰে।
• আৰ্থিক ঘাটতিৰ লক্ষ্য: GDPৰ 4.0% (2021-22 বাবে)।
• ৰাজস্ব ঘাটতিৰ লক্ষ্য: GDPৰ 2.5% (2021-22 বাবে)।

7. গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ

• বাজেট উপস্থাপন: সাধাৰণতে ফেব্ৰুৱাৰীত (2023ৰ পৰা ই ফেব্ৰুৱাৰীলৈ স্থানান্তৰিত হৈছে)।
• সংসদৰ বাজেট অধিবেশন: সাধাৰণতে ফেব্ৰুৱাৰীত আৰম্ভ হয়।
• বাজেট দিৱস: ১ ফেব্ৰুৱাৰী ভাৰতত বাজেট দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়।

8. গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ আৰু সংজ্ঞা

• বাৰ্ষিক আৰ্থিক বিবৃতি: বাজেট নামেও জনা যায়।
• আৰ্থিক ঘাটতি: মুঠ ব্যয় বিয়োগ মুঠ আয় (ঋণ বাদে)।
• ৰাজস্ব ঘাটতি: ৰাজস্ব ব্যয় বিয়োগ ৰাজস্ব আয়।
• মূলধন ব্যয়: দীৰ্ঘম্যাদী সম্পত্তিত ব্যয়।
• FRBM আইন: আৰ্থিক দায়িত্ব আৰু বাজেট ব্যৱস্থাপনা আইন, 2003।

9. পাৰ্থক্য

10. উদাহৰণ

• ৰাজস্ব আহৰণ: আয়কৰ, কৰ্প’ৰেট কৰ, এক্সাইজ ডিউটি।
• মূলধন আহৰণ: বিশ্ব বেংকৰ পৰা ঋণ, ৰাজ্যিক খণ্ডৰ উদ্যোগৰ অধিহস্তাকৰণ।
• ৰাজস্ব ব্যয়: চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ বেতন, সুদৰ পেমেণ্ট।
• মূলধন ব্যয়: পথ নিৰ্মাণ, যন্ত্ৰপাতি ক্ৰয়।

১১. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

• বাজেট উপস্থাপন কৰে অৰ্থ মন্ত্ৰীই।
• ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে লোকসভালৈ বাজেট উপস্থাপন কৰে।
• লোকসভাৰ বাজেট অনুমোদন কৰাৰ একক অধিকাৰ আছে।
• আৰ্থিক ঘাটতি হৈছে চৰকাৰৰ ঋৰ এটা প্ৰধান সূচক।
• FRBM আইন ২০০৩ চনত পাস হৈছিল।
• বাজেট দিৱস ১ ফেব্ৰুৱাৰী ত পালন কৰা হয়।
• বাজেটত ৰাজস্ব আৰু মূলধন একাউণ্ট দুয়োটাই অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
• অতিৰিক্ত অনুদান অপ্ৰত্যাশিত ব্যয়ৰ বাবে হয়।