अर्थसंकल्प

संवैधानिक तरतुदी

१. कलम ११२: भारतीय संविधान

• भारतीय संविधानाच्या कलम ११२ मध्ये वार्षिक आर्थिक विवरण (अर्थसंकल्प) तयार करण्याची तरतूद आहे.
• राष्ट्रपती यांनी संसदेच्या दोन्ही सभागृहांसमोर वार्षिक आर्थिक विवरण मांडावे.
• वार्षिक आर्थिक विवरणामध्ये त्या वर्षासाठी भारत सरकारच्या अंदाजित उत्पन्न आणि खर्चाचा समावेश असतो.
• राष्ट्रपती यांना मंत्रीमंडळाच्या मंजुरीसह वार्षिक आर्थिक विवरणाच्या हेतूसाठी तरतुदी करता येतात.

२. कलम ११३: अर्थसंकल्प सादरीकरण

• राष्ट्रपती लोकसभे समोर अर्थसंकल्प सादर करतात.
• राष्ट्रपती राज्यसभे समोर देखील अर्थसंकल्प सादर करू शकतात.
• अर्थसंकल्प अर्थमंत्र्यांच्या भाषणाच्या स्वरूपात सादर केला जातो.

३. कलम ११४: अर्थसंकल्प मंजुरी

• अर्थसंकल्प मंजूर करण्याचा विशेष अधिकार लोकसभे कडे आहे.
• राज्यसभा अर्थसंकल्पाची शिफारस करू शकते पण ती नाकारू शकत नाही.
• राष्ट्रपती पुनर्विचारासाठी अर्थसंकल्प लोकसभे कडे परत पाठवू शकतात, परंतु हे दुर्मिळ आहे.

४. कलम ११५: निधी विनियोग

• अर्थसंकल्पात नमूद केलेल्या खर्चासाठी निधी विनियोजित करणे संसदेचे कर्तव्य आहे.
• विनियोग लोकसभेद्वारे विनियोग कायद्याच्या माध्यमातून केला जातो.

५. कलम ११६: पुरवठा अनुदाने

• अनपेक्षित खर्चासाठी संसद पुरवठा अनुदाने मंजूर करू शकते.
• पुरवठा अनुदाने लोकसभेच्या मंजुरीच्या अधीन असतात.

अर्थसंकल्पातील मजकूर

१. उत्पन्नाचे अंदाज

२. खर्चाचे अंदाज

३. राजकोषीय तूट

• राजकोषीय तूट म्हणजे एकूण खर्च आणि एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळून) यातील फरक.
• हे सरकारच्या एकूण कर्जाची गरज मोजण्याचे एक माप आहे.
• राजकोषीय तूट याला अर्थसंकल्पीय तूट असेही म्हणतात.

४. राजस्व तूट

• राजस्व तूट म्हणजे राजस्व खर्च आणि राजस्व उत्पन्न यातील फरक.
• हे दैनंदिन खर्च भागविण्यासाठी राजस्वाची अपुरी तरतूद दर्शवते.

५. भांडवली खर्च

• भांडवली खर्च हा पुनरावृत्ती न होणारा आणि दीर्घकालीन असतो.
• हा राजस्व खात्यात समाविष्ट केला जात नाही.

६. राजकोषीय जबाबदारी आणि अर्थसंकल्प व्यवस्थापन कायदा (FRBM कायदा), २००३

• FRBM कायद्याचा उद्देश राजकोषीय तूट नियंत्रित करणे आणि राजकोषीय शिस्त प्रोत्साहन देणे हा आहे.
• यात राजकोषीय तूट आणि राजस्व तूटीसाठी लक्ष्ये निश्चित केली आहेत.
• राजकोषीय तूटीचे लक्ष्य: सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या ४.०% (२०२१-२२ साठी).
• राजस्व तूटीचे लक्ष्य: सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या २.५% (२०२१-२२ साठी).

७. महत्त्वाच्या तारखा

• अर्थसंकल्प सादरीकरण: सहसा फेब्रुवारी मध्ये (२०२३ पासून, ते फेब्रुवारी मध्ये हलवण्यात आले आहे).
• संसदेचा अर्थसंकल्पीय सत्र: सामान्यतः फेब्रुवारी मध्ये सुरू होते.
• अर्थसंकल्प दिन: १ फेब्रुवारी हा दिवस भारतात अर्थसंकल्प दिन म्हणून साजरा केला जातो.

८. महत्त्वाचे शब्द आणि व्याख्या

• वार्षिक आर्थिक विवरण: याला अर्थसंकल्प असेही म्हणतात.
• राजकोषीय तूट: एकूण खर्च वजा एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळून).
• राजस्व तूट: राजस्व खर्च वजा राजस्व उत्पन्न.
• भांडवली खर्च: दीर्घकालीन मालमत्तेवरील खर्च.
• FRBM कायदा: राजकोषीय जबाबदारी आणि अर्थसंकल्प व्यवस्थापन कायदा, २००३.

९. फरक

१०. उदाहरणे

• राजस्व उत्पन्न: आयकर, कॉर्पोरेट कर, उत्पादन शुल्क.
• भांडवली उत्पन्न: जागतिक बँकेकडून कर्ज, सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांचा विनिवेश.
• राजस्व खर्च: सरकारी कर्मचाऱ्यांचा पगार, व्याज देयके.
• भांडवली खर्च: रस्ते बांधकाम, यंत्रसामग्रीची खरेदी.

११. स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• अर्थसंकल्प अर्थमंत्र्यांद्वारे सादर केला जातो.
• राष्ट्रपती लोकसभे समोर अर्थसंकल्प सादर करतात.
• अर्थसंकल्प मंजूर करण्याचा विशेष अधिकार लोकसभे कडे आहे.
• राजकोषीय तूट हे सरकारी कर्जाचे एक महत्त्वाचे सूचक आहे.
• FRBM कायदा २००३ मध्ये संमत झाला.
• अर्थसंकल्प दिन १ फेब्रुवारी रोजी साजरा केला जातो.
• अर्थसंकल्पामध्ये राजस्व आणि भांडवली दोन्ही खात्यांचा समावेश असतो.
• पुरवठा अनुदाने अनपेक्षित खर्चासाठी असतात.