मुख्य संकल्पना आणि सूत्रे

रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणीसाठी ५-७ आवश्यक संकल्पना द्या:

१० सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

वाढत्या अडचणीचे १० MCQs तयार करा (Q1-3: सोपे, Q4-7: मध्यम, Q8-10: कठीण)

Q1. नियतकालिक सारणीतील गट १ आणि आवर्त ३ मध्ये कोणते मूलद्रव्य आहे? A) हायड्रोजन B) सोडियम C) मॅग्नेशियम D) पोटॅशियम

उत्तर: B) सोडियम

उपाय: गट १ = अल्कली धातू (१ संयुजा इलेक्ट्रॉन) आवर्त ३ = ३ इलेक्ट्रॉन कवच Na (११): २,८,१ संरूपण → गट १, आवर्त ३

शॉर्टकट: गट १ धातू: Li (P2), Na (P3), K (P4) - “LiNaK” लक्षात ठेवा

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - स्थान ओळखणे

Q2. नियतकालिक सारणीतील सर्वात जास्त विद्युतऋणात्मक मूलद्रव्य कोणते आहे? A) ऑक्सिजन B) फ्लोरिन C) क्लोरिन D) नायट्रोजन

उत्तर: B) फ्लोरिन

उपाय: विद्युतऋणात्मकता मूल्ये: F=४.०, O=३.५, Cl=३.०, N=३.० फ्लोरिन (वरच्या उजव्या कोपऱ्यात) सर्वात जास्त विद्युतऋणात्मकता असते

शॉर्टकट: “FONCl” क्रम - फ्लोरिन > ऑक्सिजन > नायट्रोजन ≈ क्लोरिन

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - विद्युतऋणात्मकतेचा कल

Q3. आवर्त २ मध्ये कोणत्या मूलद्रव्याची अणुत्रिज्या सर्वात लहान आहे? A) लिथियम B) कार्बन C) नायट्रोजन D) फ्लोरिन

उत्तर: D) फ्लोरिन

उपाय: अणुत्रिज्या डावीकडून → उजवीकडे केंद्रकीय चार्ज वाढल्यामुळे कमी होते आवर्त २: Li > Be > B > C > N > O > F फ्लोरिन (सर्वात उजवीकडे) सर्वात लहान त्रिज्या आहे

शॉर्टकट: “आकार उजवीकडे आकुंचन पावतो” - आवर्तात सर्वात लहान सर्वात उजवीकडे असते

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - अणुत्रिज्येचा कल

Q4. एका स्टेशनची पाणी शुद्धीकरण प्रणाली गट १७ मधील मूलद्रव्ये वापरते. ऑक्सिडायझिंग क्षमतेचा योग्य घटता क्रम कोणता दाखवतो? A) F₂ > Cl₂ > Br₂ > I₂ B) I₂ > Br₂ > Cl₂ > F₂ C) Cl₂ > F₂ > Br₂ > I₂ D) Br₂ > Cl₂ > F₂ > I₂

उत्तर: A) F₂ > Cl₂ > Br₂ > I₂

उपाय: गट १७: ऑक्सिडायझिंग क्षमता गटात खाली जाताना कमी होते F (वर) सर्वात प्रबळ ऑक्सिडायझर, I (खाली) सर्वात कमकुवत क्रम: F₂ > Cl₂ > Br₂ > I₂

शॉर्टकट: “ऑक्सिडेशन शक्ती खाली जाताना कमी होते” - F वरच्या भागात सर्वात प्रबळ

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - गट १७ चे गुणधर्म

Q5. रेल्वे ट्रॅकमध्ये मॅंगनीज स्टील असते. जर मूलद्रव्य X हे Mn (गट ७) च्या त्याच गटात पण आवर्त ५ मध्ये असेल, तर त्याचा अणुक्रमांक किती? A) ४३ B) ४५ C) ४७ D) ४९

उत्तर: A) ४३

उपाय: Mn = आवर्त ४, गट ७, अणुक्रमांक २५ आवर्त ५, गट ७ = टेक्नेटियम (Tc) अणुक्रमांक = २५ (Mn) + १८ (पुढील आवर्त संक्रमण) = ४३

शॉर्टकट: संक्रमण धातू: त्याच गट, पुढील आवर्त मिळवण्यासाठी १८ मिळवा

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - संक्रमण धातूचा नमुना

Q6. डिझेल लोकोमोटिव्ह एमिशन कॅटॅलिस्टमध्ये प्लॅटिनम गट धातू असतात. कोणत्या जोडीचे रासायनिक गुणधर्म सारखे असतात? A) Fe & Co B) Pd & Pt C) Cu & Zn D) Na & Mg

उत्तर: B) Pd & Pt

उपाय: सारखे रासायनिक गुणधर्म त्याच गटात येतात Pd (गट १०, आवर्त ५) आणि Pt (गट १०, आवर्त ६) दोन्ही प्लॅटिनम गट धातू आहेत ज्यांचे उत्प्रेरक गुणधर्म सारखे असतात

शॉर्टकट: समान गट = समान गुणधर्म (उभे शेजारी)

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - गट वैशिष्ट्ये

Q7. रेल्वे लॅबमधील बफर द्रावणाचा pH १० आहे. आवर्त ३ मधील कोणत्या मूलद्रव्याचे ऑक्साईड क्षारीय द्रावण तयार करते? A) Na₂O B) Al₂O₃ C) SO₃ D) Cl₂O₇

उत्तर: A) Na₂O

उपाय: आवर्त ३ ऑक्साईड क्षारीयता: Na₂O (क्षारीय) > MgO (क्षारीय) > Al₂O₃ (उभयधर्मी) > SiO₂ (आम्लधर्मी) > P₄O₁₀ (आम्लधर्मी) > SO₃ (आम्लधर्मी) > Cl₂O₇ (आम्लधर्मी) फक्त Na₂O क्षारीय द्रावण तयार करते: Na₂O + H₂O → 2NaOH

शॉर्टकट: “डावीकडील ऑक्साईड क्षारीय, उजवीकडील ऑक्साईड आम्लधर्मी” आवर्तात

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - आवर्तात ऑक्साईड गुणधर्म

Q8. रेल्वे सिग्नल दिवे दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्ये वापरतात. जर लॅथनाइड मूलद्रव्याचा अणुक्रमांक ६५ असेल, तर त्यात किती f-इलेक्ट्रॉन असतील? A) ८ B) ९ C) १० D) ११

उत्तर: B) ९

उपाय: मूलद्रव्य ६५ = टर्बियम (Tb) लॅथनाइड सूत्र: f-इलेक्ट्रॉन = अणुक्रमांक - ५४ (Xe) - २ (6s इलेक्ट्रॉन) Tb: ६५ - ५४ - २ = ९ f-इलेक्ट्रॉन संरूपण: [Xe] 4f⁹ 6s²

शॉर्टकट: लॅथनाइड: f-इलेक्ट्रॉन = Z - ५६ (Ba नंतर)

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - लॅथनाइड संरूपण

Q9. हाय-स्पीड रेल ओव्हरहेड लाइन्स कॉपर मिश्रधातू वापरतात. जर मूलद्रव्य Y हे Y²⁺ आयन तयार करते ज्याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण [Ar]3d¹⁰ आहे, तर त्याचे स्थान कोणते आहे आणि ते कोणते मूलद्रव्य आहे? A) गट ११, आवर्त ४, कॉपर B) गट १२, आवर्त ४, जस्त C) गट १०, आवर्त ४, निकेल D) गट ९, आवर्त ४, कोबाल्ट

उत्तर: B) गट १२, आवर्त ४, जस्त

उपाय: Y²⁺ = [Ar]3d¹⁰ → तटस्थ अणू = [Ar]3d¹⁰4s² हे Zn (Z=३०) आहे: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d¹⁰ 4s² गट १२, आवर्त ४

शॉर्टकट: d¹⁰s² संरूपण = गट १२ (Zn, Cd, Hg)

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - संक्रमण धातू आयन

Q10. रेल्वे टँकरमध्ये अणुक्रमांक ३५ असलेले मूलद्रव्य वाहून नेले जात आहे. नियतकालिक सारणीतील किती मूलद्रव्यांची प्रथम आयनीकरण ऊर्जा या मूलद्रव्यापेक्षा कमी पण अणुक्रमांक जास्त आहे? A) ५ B) ७ C) ९ D) ११

उत्तर: C) ९

उपाय: मूलद्रव्य ३५ = ब्रोमिन (Br) आयनीकरण ऊर्जा गटात खाली जाताना कमी होते, आवर्तात वाढते Br पेक्षा कमी IE पण Z > ३५ असलेली मूलद्रव्ये:

• त्याच आवर्तात (Z=३६-५४): Kr, Rb, Sr, Y, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru (९ मूलद्रव्ये)
• Rb (Z=३७) कमी IE चा कल सुरू करते

शॉर्टकट: पुढील अल्कली धातू (Rb) आणि त्यानंतरच्या मूलद्रव्यांची IE कमी असते

संकल्पना: रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी - आयनीकरण ऊर्जेचे कल

५ मागील वर्षांचे प्रश्न (PYQ)

प्रामाणिक परीक्षा संदर्भांसह PYQ-शैलीचे प्रश्न तयार करा:

PYQ 1. खालीलपैकी कोणत्या मूलद्रव्याचा धात्विक स्वभाव सर्वात जास्त आहे? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

उत्तर: सीझियम

उपाय: धात्विक स्वभाव गटात खाली जाताना वाढतो आणि आवर्तात कमी होतो. सीझियम (गट १, आवर्त ६) हे तळाशी-डावीकडील मूलद्रव्य आहे, जे कमाल धात्विक स्वभाव दर्शवते.

परीक्षा टिप: झटपट ओळखण्याच्या प्रश्नांसाठी “तळाशी-डावीकडे = सर्वात धात्विक” लक्षात ठेवा

PYQ 2. X, Y, आणि Z या मूलद्रव्यांचे अणुक्रमांक अनुक्रमे १२, १३, आणि १६ आहेत. कोणते उभयधर्मी ऑक्साईड तयार करते? [RRB Group D 2022]

उत्तर: Y (अल्युमिनियम)

उपाय: X (१२) = Mg → क्षारीय ऑक्साईड Y (१३) = Al → उभयधर्मी ऑक्साईड
Z (१६) = S → आम्लधर्मी ऑक्साईड Al₂O₃ आम्ल आणि क्षार या दोन्हीसोबत क्रिया करते

परीक्षा टिप: Al, Zn, Pb, Sn उभयधर्मी ऑक्साईड तयार करतात - “AZPS” लक्षात ठेवा

PYQ 3. नियतकालिक सारणीतील कोणत्या गटाला चॅल्कोजन म्हणतात? [RRB ALP 2018]

उत्तर: गट १६

उपाय: गट १६ मधील मूलद्रव्ये (O, S, Se, Te, Po) यांना चॅल्कोजन म्हणतात, म्हणजे “धातूकाच्या खनिजांची निर्मिती करणारी” मूलद्रव्ये कारण ती अनेक धातूकांची खनिजे तयार करतात.

परीक्षा टिप: गट नावे: १६=चॅल्कोजन, १५=निक्टोजन, १४=क्रिस्टलोजन

PYQ 4. संक्रमण मूलद्रव्याचे +३ ऑक्सिडेशन अवस्थेतील इलेक्ट्रॉन संरूपण [Ar]3d⁵ आहे. त्याचा अणुक्रमांक किती? [RRB JE 2019]

उत्तर: २६ (लोह)

उपाय: +३ अवस्था = [Ar]3d⁵ → तटस्थ अणू = [Ar]3d⁶4s² हे Fe (Z=२६) आहे: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁶ 4s²

परीक्षा टिप: d⁵ संरूपण सहसा Fe³⁺ किंवा Mn²⁺ दर्शवते

PYQ 5. कोणती जोडी समान आवर्त पण भिन्न गट असलेली मूलद्रव्ये दर्शवते? [RPF SI 2019]

उत्तर: सोडियम आणि मॅग्नेशियम

उपाय: Na (गट १, आवर्त ३) आणि Mg (गट २, आवर्त ३) ही समान आवर्तात पण भिन्न गटात आहेत. इतर पर्यायांमध्ये समान गट किंवा भिन्न आवर्त होते.

परीक्षा टिप: अशा जोडणीच्या प्रश्नांसाठी आवर्त आणि गट क्रमांक दोन्ही तपासा

गती ट्रिक्स आणि शॉर्टकट

रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणीसाठी, परीक्षेत तपासलेले शॉर्टकट द्या:

टाळावयाच्या सामान्य चुका

झटपट पुनरावृत्ती फ्लॅशकार्ड

विषय कनेक्शन

रसायनशास्त्र नियतकालिक सारणी इतर आरआरबी परीक्षा विषयांशी कशी जोडली गेली आहे:

• थेट लिंक: रासायनिक बंध - नियतकालिक कल आयनिक/सहसंयुजी स्वभाव निश्चित करतात
• एकत्रित प्रश्न: विस्थापन प्रतिक्रियांसाठी क्रियाशीलता मालिका + नियतकालिक कल
• पाया: धातुकर्म - धातू निष्कर्षण पद्धती नियतकालिक सारणीतील धातूच्या स्थानावर अवलंबून असतात
• भौतिकशास्त्र लिंक: अर्धवाहक भौतिकशास्त्रासाठी इलेक्ट्रॉन संरूपणाचा आधार (गट १४ मूलद्रव्ये)
• पर्यावरणीय: प्रदूषण नियंत्रण - उत्सर्जन नियंत्रणासाठी हैलोजन/चॅल्कोजन रसायनशास्त्र समजून घेणे