आम्ल, आम्लारी व क्षार
मुख्य संकल्पना
| # | संकल्पना | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| 1 | pH मापन | ०–१४ मापन: <७ आम्ल, ७ उदासीन, >७ आम्लारी/क्षार |
| 2 | प्रबळ vs दुर्बल | प्रबळ आम्ल/आम्लारी १०० % आयनीकरण; दुर्बल फक्त अंशतः |
| 3 | लिटमस चाचणी | आम्लात निळा→लाल; आम्लारीत लाल→निळा |
| 4 | उदासिनीकरण | आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी (उष्मादायी) |
| 5 | सामान्य आम्ले | HCl (जठर), H₂SO₄ (बॅटरी), CH₃COOH (व्हिनेगर) |
| 6 | सामान्य आम्लारी | NaOH (कॉस्टिक सोडा), Ca(OH)₂ (चुन्याचे पाणी), NH₄OH |
| 7 | क्षार कुटुंबे | क्लोराईड, सल्फेट, नायट्रेट, कार्बोनेट, ॲसिटेट |
| 8 | निर्देशक | नैसर्गिक (हळद, लाल कोबी); कृत्रिम (फिनॉल्फथॅलीन, मिथाइल ऑरेंज) |
15 सराव बहुपर्यायी प्रश्न
- खालीलपैकी कोणत्या पदार्थाचा pH सर्वात जास्त आहे?
A. लिंबाचा रस
B. शुद्धीकृत पाणी
C. बेकिंग सोड्याचे द्रावण
D. बॅटरी आम्ल
उत्तर: C
स्पष्टीकरण: बेकिंग सोडा (NaHCO₃) आम्लारी आहे, pH ≈ 9.
शॉर्टकट: “सोडा = आम्लारी = उच्च pH”
टॅग: pH मापन
- लाल मुंग्याच्या डंखात असलेले आम्ल आहे:
A. सिट्रिक
B. फॉर्मिक
C. ॲसिटिक
D. टार्टरिक
उत्तर: B
स्पष्टीकरण: मुंग्या मिथॅनॉइक (फॉर्मिक) आम्ल शरीरात शिरवतात.
शॉर्टकट: “मुंगी → फॉर्मिक”
टॅग: नैसर्गिक आम्ले
- CuO ची HCl शी अभिक्रिया झाल्यावर कोणता क्षार तयार होतो?
A. CuCl₂
B. CuSO₄
C. Cu(NO₃)₂
D. CuCO₃
उत्तर: A
स्पष्टीकरण: CuO + 2 HCl → CuCl₂ + H₂O
शॉर्टकट: “ऑक्साईड + आम्ल → समान ऋणायन असलेला क्षार”
टॅग: उदासिनीकरण
- विरल NaOH मध्ये फिनॉल्फथॅलीनचा रंग होतो:
A. निळा
B. हिरवा
C. गुलाबी
D. पिवळा
उत्तर: C
स्पष्टीकरण: फिनॉल्फथॅलीन आम्लात रंगहीन, आम्लारीत गुलाबी होते.
शॉर्टकट: “गुलाबी-आम्लारी”
टॅग: निर्देशक
- खालीलपैकी कोणते दुर्बल आम्ल आहे?
A. H₂SO₄
B. HNO₃
C. CH₃COOH
D. HCl
उत्तर: C
स्पष्टीकरण: ॲसिटिक आम्ल (व्हिनेगर) दुर्बल आहे.
शॉर्टकट: “CH₃COOH = 2C = पूर्ण आयनीकरण होऊ शकत नाही”
टॅग: आम्लांची प्रबळता
- प्लास्टर ऑफ पॅरिस कोणत्या पदार्थाला तापवून मिळवतात?
A. जिप्सम 373 K वर
B. चुना 473 K वर
C. ब्लीचिंग पावडर 573 K वर
D. Na₂CO₃ 273 K वर
उत्तर: A
स्पष्टीकरण: CaSO₄·2H₂O –(373 K)→ CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O
शॉर्टकट: “POP = 373 K”
टॅग: क्षार तयार करणे
- ब्लीचिंग पावडरचे रासायनिक सूत्र आहे:
A. CaOCl₂
B. CaCl₂
C. Ca(OCl)₂
D. CaSO₄
उत्तर: A
स्पष्टीकरण: CaOCl₂ (कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड)
शॉर्टकट: “ब्लीच मध्ये O आहे म्हणजे ऑक्सिजन”
टॅग: महत्त्वाचे क्षार
- अधातू ऑक्साईडची पाण्याशी अभिक्रिया झाल्यावर मिळते:
A. आम्लारी
B. आम्ल
C. क्षार
D. हायड्रोजन
उत्तर: B
स्पष्टीकरण: CO₂ + H₂O → H₂CO₃ (कार्बोनिक आम्ल)
शॉर्टकट: “अधातू ऑक्साईड = आम्लवर्षा निर्माण करणारा”
टॅग: आम्ल निर्मिती
- खालीलपैकी कोणत्या पदार्थाला तापवल्यावर CO₂ मिळत नाही?
A. Na₂CO₃
B. CaCO₃
C. MgCO₃
D. ZnCO₃
उत्तर: A
स्पष्टीकरण: सामान्य कार्बोनेट्सपैकी फक्त Na₂CO₃ उष्णतेने स्थिर आहे.
शॉर्टकट: “सोडियम = स्थिर = CO₂ नाही”
टॅग: उष्णता विघटन
- रक्ताचा pH अंदाजे किती असतो?
A. 5.5
B. 7.0
C. 7.4
D. 8.5
उत्तर: C
स्पष्टीकरण: किंचित आम्लारी, 7.35–7.45
शॉर्टकट: “जीवन = 7.4”
टॅग: दैनंदिन जीवनात pH
- मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया म्हणजे:
A. MgCO₃
B. Mg(OH)₂
C. MgO
D. MgCl₂
उत्तर: B
स्पष्टीकरण: Mg(OH)₂ चे निलंबन आम्लनाशक म्हणून वापरतात.
शॉर्टकट: “MOM = Mg(OH)₂”
टॅग: सामान्य आम्लारी
- कार बॅटरीमध्ये कोणते आम्ल वापरतात?
A. HCl
B. HNO₃
C. H₂SO₄
D. CH₃COOH
उत्तर: C
स्पष्टीकरण: ३८ % H₂SO₄ विद्युत अपघट्य
शॉर्टकट: “बॅटरी = सल्फ्युरिक”
टॅग: औद्योगिक आम्ले
- साबणाच्या द्रावणात हळद निर्देशकाचा रंग होतो:
A. निळा
B. लाल
C. गुलाबी
D. तपकिरी-लाल
उत्तर: D
स्पष्टीकरण: साबण आम्लारी आहे; हळद तपकिरी-लाल होते.
शॉर्टकट: “हळद + आम्लारी = तपकिरी राजमा”
टॅग: नैसर्गिक निर्देशक
- आम्लतेचा योग्य चढता क्रम कोणता?
A. HCl < CH₃COOH < H₂SO₄
B. CH₃COOH < HCl < H₂SO₄
C. H₂SO₄ < HCl < CH₃COOH
D. HCl < H₂SO₄ < CH₃COOH
उत्तर: B
स्पष्टीकरण: ॲसिटिक (दुर्बल) < HCl (प्रबळ एकप्रोटॉन) < H₂SO₄ (प्रबळ द्विप्रोटॉन)
शॉर्टकट: “दुर्बल < एकप्रोटॉन < द्विप्रोटॉन”
टॅग: आम्ल प्रबळता
- NaHCO₃ ला तापवल्यावर मिळते:
A. CO₂
B. H₂
C. Cl₂
D. SO₂
उत्तर: A
स्पष्टीकरण: 2 NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O
शॉर्टकट: “बेकिंग = CO₂ बुडबुडे”
टॅग: उष्णता विघटन
गती ट्रिक्स
| परिस्थिती | शॉर्टकट | उदाहरण |
|---|---|---|
| आम्ल क्षार ओळखा | बदलता येणारा H अणू असतो | NaHSO₄ – “आत H = आम्ल क्षार” |
| झटपट pH आठवा | 0-6 आम्ल, 7 उदासीन, 8-14 आम्लारी | टोमॅटो pH 4 → आम्ल |
| धातू vs अधातू ऑक्साईड | धातू → आम्लारी, अधातू → आम्ल | Na₂O (आम्लारी), CO₂ (आम्ल) |
| निर्देशक रंग | “BRR-PBG” निळा-लाल-लाल-गुलाबी-निळा-हिरवा | लिटमस आणि फिनॉल्फथॅलीन |
| कार्बोनेट स्थिरता | “SCS” स्थिर-कार्बोनेट-सोडियम | Na₂CO₃ स्थिर, CaCO₃ विघटित होते |
द्रुत पुनरावलोकन
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| pH 7 उदासीन; 7 पेक्षा कमी आम्ल, 7 पेक्षा जास्त आम्लारी | शुद्ध पाणी pH 7 |
| HCl प्रबळ; CH₃COOH दुर्बल | आयनीकरण प्रमाण प्रबळता ठरवते |
| NaOH कॉस्टिक सोडा; KOH कॉस्टिक पोटॅश | सामान्य नावे लक्षात ठेवावी लागतात |
| जिप्सम → प्लास्टर ऑफ पॅरिस 373 K वर | अर्धे पाणी असलेले सूत्र CaSO₄·½H₂O |
| ब्लीचिंग पावडर सूत्र CaOCl₂ | निर्जंतुकीकरणासाठी वापर |
| आम्लनाशक = मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया Mg(OH)₂ | जठर आम्ल उदासीन करते |
| CO₂ + H₂O → H₂CO₃ (आम्लवर्षा) | अधातू ऑक्साईड उदाहरण |
| CaCO₃ तापवा → CaO + CO₂ | क्विक लाइम निर्मिती |
| फिनॉल्फथॅलीन आम्लात रंगहीन→आम्लारीत गुलाबी | आम्लात बदल नाही |
| हळद + आम्लारी → तपकिरी-लाल | नैसर्गिक निर्देशक रंग |
BETA
