એસિડ બેઇઝ ક્ષાર
મુખ્ય ખ્યાલો
| # | ખ્યાલ | સમજૂતી |
|---|---|---|
| 1 | pH સ્કેલ | 0–14 સ્કેલ: <7 એસિડ, 7 તટસ્થ, >7 બેઇઝ/આલ્કલી |
| 2 | સબળ vs નબળા | સબળ એસિડ/બેઇઝ 100 % આયનીકરણ; નબળા ફક્ત અંશતઃ |
| 3 | લિટમસ ટેસ્ટ | બ્લુ→રેડ એસિડમાં; રેડ→બ્લુ બેઇઝમાં |
| 4 | તટસ્થીકરણ | એસિડ + બેઇઝ → ક્ષાર + પાણી (ઉષ્માક્ષેપક) |
| 5 | સામાન્ય એસિડ્સ | HCl (પેટ), H₂SO₄ (બેટરી), CH₃COOH (સરકો) |
| 6 | સામાન્ય બેઇઝ | NaOH (કોસ્ટિક સોડા), Ca(OH)₂ (ચૂનાનું પાણી), NH₄OH |
| 7 | ક્ષાર કુટુંબો | ક્લોરાઇડ, સલ્ફેટ, નાઇટ્રેટ, કાર્બોનેટ, એસિટેટ |
| 8 | સૂચકો | કુદરતી (હળદર, રેડ-કોબીજ); સંશ્લેષિત (ફિનોલફથેલિન, મિથાઇલ ઓરેન્જ) |
15 પ્રેક્ટિસ MCQs
- નીચેનામાંથી કયાનો pH સૌથી વધુ છે?
A. લીંબુનો રસ
B. શુદ્ધ પાણી
C. બેકિંગ-સોડા દ્રાવણ
D. બેટરી એસિડ
જવાબ: C
સોલ્યુશન: બેકિંગ સોડા (NaHCO₃) બેઇઝિક છે, pH ≈ 9.
શૉર્ટકટ: “સોડા = બેઇઝ = ઊંચો pH”
ટેગ: pH સ્કેલ
- લાલ-કીડીના ડંખમાં હાજર એસિડ છે:
A. સાઇટ્રિક
B. ફોર્મિક
C. એસિટિક
D. ટાર્ટરિક
જવાબ: B
સોલ્યુશન: કીડીઓ મિથેનોઇક (ફોર્મિક) એસિડ ઇન્જેક્ટ કરે છે.
શૉર્ટકટ: “કીડી → ફોર્મિક”
ટેગ: કુદરતી એસિડ્સ
- CuO એ HCl સાથે પ્રક્રિયા કરે ત્યારે કયો ક્ષાર ઉત્પન્ન થાય છે?
A. CuCl₂
B. CuSO₄
C. Cu(NO₃)₂
D. CuCO₃
જવાબ: A
સોલ્યુશન: CuO + 2 HCl → CuCl₂ + H₂O
શૉર્ટકટ: “ઑક્સાઇડ + એસિડ → સમાન એનાયન ક્ષાર”
ટેગ: તટસ્થીકરણ
- ફિનોલફથેલિન સઘન NaOH માં ફેરવાય છે:
A. બ્લુ
B. ગ્રીન
C. પિંક
D. યલો
જવાબ: C
સોલ્યુશન: ફિનોલફથેલિન એસિડમાં રંગહીન, બેઇઝમાં પિંક છે.
શૉર્ટકટ: “પિંકી-બેઇઝ”
ટેગ: સૂચકો
- કયું નબળું એસિડ છે?
A. H₂SO₄
B. HNO₃
C. CH₃COOH
D. HCl
જવાબ: C
સોલ્યુશન: એસિટિક એસિડ (સરકો) નબળું છે.
શૉર્ટકટ: “CH₃COOH = 2C’s = સંપૂર્ણ આયનીકરણ ન કરી શકે”
ટેગ: એસિડ્સની તાકાત
- પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ મેળવવામાં આવે છે:
A. જિપ્સમને 373 K ગરમ કરીને
B. ચૂનાને 473 K ગરમ કરીને
C. બ્લીચિંગ પાવડરને 573 K ગરમ કરીને
D. Na₂CO₃ ને 273 K ગરમ કરીને
જવાબ: A
સોલ્યુશન: CaSO₄·2H₂O –(373 K)→ CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O
શૉર્ટકટ: “POP = 373 K”
ટેગ: ક્ષાર તૈયારી
- બ્લીચિંગ પાવડરનું રાસાયણિક સૂત્ર છે:
A. CaOCl₂
B. CaCl₂
C. Ca(OCl)₂
D. CaSO₄
જવાબ: A
સોલ્યુશન: CaOCl₂ (કેલ્શિયમ ઑક્સિક્લોરાઇડ)
શૉર્ટકટ: “બ્લીચમાં O છે ઑક્સિજન માટે”
ટેગ: મહત્વપૂર્ણ ક્ષાર
- અધાતુ ઑક્સાઇડની પાણી સાથે પ્રક્રિયા આપે છે:
A. બેઇઝ
B. એસિડ
C. ક્ષાર
D. હાઇડ્રોજન
જવાબ: B
સોલ્યુશન: CO₂ + H₂O → H₂CO₃ (કાર્બોનિક એસિડ)
શૉર્ટકટ: “અધાતુ ઑક્સાઇડ = એસિડ રેઈન મેકર”
ટેગ: એસિડ રચના
- કયું ગરમ કરવાથી CO₂ આપશે નહીં?
A. Na₂CO₃
B. CaCO₃
C. MgCO₃
D. ZnCO₃
જવાબ: A
સોલ્યુશન: સામાન્ય કાર્બોનેટ્સમાં ફક્ત Na₂CO₃ થર્મલી સ્ટેબલ છે.
શૉર્ટકટ: “સોડિયમ = સ્ટેબલ = No CO₂”
ટેગ: થર્મલ વિઘટન
- રક્તનો pH અંદાજે છે:
A. 5.5
B. 7.0
C. 7.4
D. 8.5
જવાબ: C
સોલ્યુશન: થોડું બેઇઝિક, 7.35–7.45
શૉર્ટકટ: “જીવન = 7.4”
ટેગ: દૈનિક જીવનમાં pH
- મિલ્ક ઑફ મેગ્નેશિયા છે:
A. MgCO₃
B. Mg(OH)₂
C. MgO
D. MgCl₂
જવાબ: B
સોલ્યુશન: Mg(OH)₂ સસ્પેન્શન એન્ટાસિડ તરીકે વપરાય છે.
શૉર્ટકટ: “MOM = Mg(OH)₂”
ટેગ: સામાન્ય બેઇઝ
- કાર બેટરીમાં કયા એસિડનો ઉપયોગ થાય છે?
A. HCl
B. HNO₃
C. H₂SO₄
D. CH₃COOH
જવાબ: C
સોલ્યુશન: 38 % H₂SO₄ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ
શૉર્ટકટ: “બેટરી = સલ્ફ્યુરિક”
ટેગ: ઔદ્યોગિક એસિડ્સ
- સાબણ દ્રાવણમાં હળદર સૂચક ફેરવાય છે:
A. બ્લુ
B. રેડ
C. પિંક
D. બ્રાઉનિશ-રેડ
જવાબ: D
સોલ્યુશન: સાબણ બેઇઝિક છે; હળદર બ્રાઉનિશ-રેડ બને છે.
શૉર્ટકટ: “હળદર + બેઇઝ = બ્રાઉન રાજમા”
ટેગ: કુદરતી સૂચકો
- એસિડિટીનો સાચો વધતો ક્રમ છે:
A. HCl < CH₃COOH < H₂SO₄
B. CH₃COOH < HCl < H₂SO₄
C. H₂SO₄ < HCl < CH₃COOH
D. HCl < H₂SO₄ < CH₃COOH
જવાબ: B
સોલ્યુશન: એસિટિક (નબળું) < HCl (સબળ મોનો) < H₂SO₄ (સબળ ડાય)
શૉર્ટકટ: “નબળું < મોનો < ડાય”
ટેગ: એસિડ તાકાત
- જ્યારે NaHCO₃ ને ગરમ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે આપે છે:
A. CO₂
B. H₂
C. Cl₂
D. SO₂
જવાબ: A
સોલ્યુશન: 2 NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O
શૉર્ટકટ: “બેકિંગ = બબલ CO₂”
ટેગ: થર્મલ વિઘટન
સ્પીડ ટ્રિક્સ
| પરિસ્થિતિ | શૉર્ટકટ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| એસિડ ક્ષાર ઓળખો | બદલી શકાય તેવા H અણુ ધરાવે છે | NaHSO₄ – “અંદર H = એસિડ ક્ષાર” |
| ઝડપી pH યાદ રાખો | 0-6 એસિડ, 7 તટસ્થ, 8-14 બેઇઝ | ટમાટર pH 4 → એસિડ |
| ધાતુ vs અધાતુ ઑક્સાઇડ | ધાતુ → બેઇઝ, અધાતુ → એસિડ | Na₂O (બેઇઝ), CO₂ (એસિડ) |
| સૂચક રંગો | “BRR-PBG” બ્લુ-રેડ-રેડ-પિંક-બ્લુ-ગ્રીન | લિટમસ અને ફિનોલફથેલિન |
| કાર્બોનેટ સ્થિરતા | “SCS” સ્ટેબલ-કાર્બોનેટ-સોડિયમ | Na₂CO₃ સ્ટેબલ, CaCO₃ વિઘટન |
ઝડપી રિવિઝન
| પોઇન્ટ | વિગત |
|---|---|
| pH 7 તટસ્થ છે; 7 થી નીચે એસિડ, 7 થી ઉપર બેઇઝ | શુદ્ધ પાણી pH 7 |
| HCl સબળ છે; CH₃COOH નબળું છે | આયનીકરણ સીમા તાકાત નક્કી કરે છે |
| NaOH કોસ્ટિક સોડા છે; KOH કોસ્ટિક પોટાશ છે | સામાન્ય નામો યાદ રાખવા જરૂરી |
| જિપ્સમ → પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ 373 K પર | અડધા-પાણીનું સૂત્ર CaSO₄·½H₂O |
| બ્લીચિંગ પાવડર સૂત્ર CaOCl₂ | ડિસઇન્ફેક્શન માટે વપરાય છે |
| એન્ટાસિડ = મિલ્ક ઑફ મેગ્નેશિયા Mg(OH)₂ | પેટના એસિડને તટસ્થ કરે છે |
| CO₂ + H₂O → H₂CO₃ (એસિડ રેઈન) | અધાતુ ઑક્સાઇડ ઉદાહરણ |
| ગરમ કરો CaCO₃ → CaO + CO₂ | ક્વિક લાઇમ ઉત્પાદન |
| ફિનોલફથેલિન રંગહીન→પિંક બેઇઝમાં | એસિડમાં કોઈ ફેરફાર નહીં |
| હળદર + બેઇઝ → બ્રાઉનિશ-રેડ | કુદરતી સૂચક રંગ |
BETA
