प्रवासी परिचालन – रेल्वे जीके कॅप्सूल

“भारत हलविताना – दररोज 2.3 कोटी प्रवासी, दररोज 13 लाख टन मालवाहतूक.” – भारतीय रेल्वे दृष्टी 2030

1. तांत्रिक परिमाणे व तपशील

2. कोच व गाडी कोडिंग प्रणाली (भारतीय रेल्वे)

3. आरक्षण व तिकीट संबंधी तथ्ये

• PRS (प्रवासी आरक्षण प्रणाली): 1986 मध्ये दिल्लीत सुरू, 1995 पासून देशव्यापी.
• UTS (अनारक्षित तिकीट प्रणाली): 2002 मध्ये रोल आउट; आता 100% संगणकीकृत.
• UTSonMobile: 2014; QR & GPS आधारित; 2.5 कोटी तिकिटे/महिना (2023).
• विकल्प (पर्यायी गाडी जागा): 2016; 1.2 कोटी प्रवाशांना लाभ FY 23.
• HO कोटा: प्रति श्रेणी 1% (किमान 2 बर्थ) – हेड-क्वार्टर्स कोटा.
• DF कोटा: संरक्षण कर्मचाऱ्यांसाठी प्रति कोच 4 बर्थ.
• तत्काळ: 30% जागा; उघडते 10 AM (एसी), 11 AM (नॉन-एसी) मागील दिवशी.
• प्रीमियम तत्काळ: डायनॅमिक किंमत; तत्काळ कोट्याच्या 30%.
• बालभाडे: <5 वर्ष मोफत (आसन नाही); 5-12 वर्ष पूर्ण बर्थ @ 50% भाडे.
• सवलती: 53 श्रेणी; सर्वात मोठी 40% वरिष्ठ नागरिकांसाठी (पुरुष 60+, महिला 58+).
• MST (मासिक सीझन तिकीट): किंमत = 15 एकल प्रवास; QST = 45 प्रवास.
• UTS प्रवास मर्यादा: 200 किमी उपनगरीय, 300 किमी गैर-उपनगरीय.

4. प्रवासाच्या श्रेणी – भाडे पदानुक्रम (उच्च → निम्न)

1. अनुभूती (EA) – डायनॅमिक
2. एसी 1-टायर (1A)
3. एक्झिक्युटिव्ह विस्टाडोम (EV)
4. एसी 2-टायर (2A)
5. एसी 3-टायर (3A)
6. एसी 3-टायर इकॉनॉमी (3E)
7. एसी चेअर कार (CC)
8. स्लीपर (SL)
9. सेकंड सिटिंग (2S)
10. अनारक्षित (UR/GS)

5. उपनगरीय प्रणाली एका दृष्टीक्षेपात

• EMUs: 25 kV AC, 4/6/9/12/15-कार; कमाल 120 किमी/तास.
• MEMUs: 160 किमी/तास डिझाइन; ICF & LHB डिझाइन; 20% अधिक ऊर्जा कार्यक्षम.

6. ऐतिहासिक वाटचालीचे टप्पे

7. सद्य उपक्रम (2023-24)

• अमृत भारत स्टेशन स्कीम: 1,275 स्थानके पुनर्विकसित करण्यात येणार (G+2 मॉडेल, विमानतळासारखे).
• वंदे भारत स्लीपर: 160 किमी/तास अल्युमिनियम-बॉडी; 2024 लॉन्च.
• वंदे भारत (चेअर): 102 रेक; 200 अधिक 2026 पर्यंत.
• विस्टाडोम कोच: 50 मार्गांवर 191; 250 अधिक मंजूर.
• भारत गौरव गाड्या: थीम-आधारित, खाजगी ऑपरेटर.
• रेल मदत: 139-आधारित तक्रार निवारण, सरासरी बंद 4 तास.
• SMS ‘139’: 9 भाषा, 24×7.
• UTS-वॉलेट: R-वॉलेट; एक-वेळ 3% बोनस ₹500 किंवा अधिक रिचार्जवर.
• QR-कोड कागदरहित: 1,200 स्थानके.
• फेसलेस तिकीट तपासणी: POS सह हँडहेल्ड टर्मिनल (HTT), 100% रोखरहित दंड.
• रेल्वे सैनिक बोर्ड: युद्धविधवांसाठी 100% सवलत.
• हरित शौचालये: 1.20 लाख बायो-शौचालये; 2025 पर्यंत 100% डिस्चार्ज-मुक्त.
• दिव्यांगजन सुविधा: 1% राखीव स्लॉटसह 6,590 कोच; लिफ्ट/एस्केलेटरसह 711 स्थानके.

8. वजन & परिमाण मर्यादा (LHB vs ICF)

9. गाडी क्रमांकन तर्क (5-अंकी)

• पहिला अंक: प्रकार/झोन (0–9) 0–1: नियमित मेल/एक्सप्रेस; 2: सुपरफास्ट; 3: कोलकाता; 4: मेट्रो; 5: पॅसेंजर; 6: उपनगरीय MEMU; 7: हैदराबाद; 8–9: आरक्षित.
• दुसरा अंक: होम झोन कोड (NR-1, WR-2, CR-3…)
• शेवटचे 3 अंक: अद्वितीय ID; विषम ↓, सम ↑ (साधारणपणे).

10. प्रीमियम गाडी ब्रँड्स

11. सुरक्षा तरतुदी

• RPF सामर्थ्य: 75,000 (2023); 4,500 महिला बटालियन.
• GRP: राज्य-निधीत; खर्च-वाटपावर 2,700 पदे.
• CCTV: 1,200 स्थानके, 4,000 गाड्या निर्भया निधी अंतर्गत.
• MERAS (मोबाईल-सक्षम रेल सुरक्षा): 2021.
• ICMS (एकात्मित कोचिंग व्यवस्थापन प्रणाली): लाईव्ह कोच ट्रॅकिंग.
• आग & धूर अलार्म: 2018 पासून एसी कोचमध्ये आवश्यक.
• ब्रेक व्हॅन: प्रति 10 कोच 1 (किमान 1); 2 हँड ब्रेक, 2 व्हील कोच, 2 ड्रॉ बारसह सुसज्ज.

12. 15+ MCQ द्रुत सरावासाठी

प्रश्न:01 भारतीय रेल्वेची एकूण अंतराच्या दृष्टीने सर्वात लांब धावणारी गाडी खालीलपैकी कोणती?

A) तिरुवनंतपुरम राजधानी एक्सप्रेस

B) हिमसागर एक्सप्रेस

C) नवयुग एक्सप्रेस

D) विवेक एक्सप्रेस (डिब्रुगढ–कन्याकुमारी)

प्रश्न:02 एसी श्रेणीसाठी तत्काळ बुकिंग कोणत्या वेळी उघडते?

A) 8 AM (प्रस्थानाच्या दोन दिवस आधी)

B) 9 AM (प्रस्थानाच्या एक दिवस आधी)

C) 10 AM (प्रस्थानाच्या एक दिवस आधी)

D) 11 AM (प्रस्थानाच्या दिवशी)

प्रश्न:03 [भारतातील पहिली इलेक्ट्रिक गाडी कोणत्या स्थानकांदरम्यान धावली?]

A) बॉम्बे VT आणि ब्याकुला

B) हावडा आणि हुगळी

C) मद्रास सेंट्रल आणि रॉयापुरम

D) दिल्ली आणि गाजियाबाद

प्रश्न:04 LHB कोचचा कमाल परवानगीयोग्य वेग किती आहे?

A) 130 किमी/तास

B) 140 किमी/तास

C) 150 किमी/तास

D) 160 किमी/तास

प्रश्न:05 खालीलपैकी कोणते एसी 3-टायर इकॉनॉमीसाठी वर्ग कोड नाही?

A) 3E

B) 2A

C) M/E

D) 3A

प्रश्न:06 गैर-उपनगरीय क्षेत्रासाठी UTS मोबाईल अॅप प्रवास मर्यादा आहे

A) 100 किमी

B) 200 किमी

C) 300 किमी

D) 400 किमी

प्रश्न:07 पहिली राजधानी एक्सप्रेस सुरू करण्यात आली

A) 1967

B) 1969

C) 1971

D) 1973

प्रश्न:08 प्रति कोच संरक्षण कोट्याखाली किती बर्थ ठेवले जातात?

A) 2

B) 3

C) 4

D) 6

प्रश्न:09 कोणते भारतीय शहर त्याच्या रेल्वे नेटवर्कवर सर्वोच्च उपनगरीय प्रवासी घनता नोंदवते?

A) दिल्ली
B) कोलकाता
C) मुंबई
D) चेन्नई

प्रश्न:10 2022-23 दरम्यान मेल/एक्सप्रेस गाड्यांचा सरासरी वेग होता

A) 52.4 किमी/तास

B) 55.7 किमी/तास

C) 58.9 किमी/तास

D) 61.2 किमी/तास

प्रश्न:11 कोच कोड “EOG” चा अर्थ आहे

A) इलेक्ट्रिक ओव्हरहेड गियर कार
B) एंड-ऑन-जनरेटर कार
C) इमर्जन्सी ऑइल जनरेटर कार
D) इंजिन-कम-ऑफिस जनरेटर कार

प्रश्न:12 खालीलपैकी कोणती IRCTC द्वारे चालवली जाणारी पहिली खाजगी गाडी होती?

A) मुंबई–अहमदाबाद तेजस एक्सप्रेस (2020)

B) लखनौ–नवी दिल्ली तेजस एक्सप्रेस (2019)

C) चेन्नई–मदुराई तेजस एक्सप्रेस (2021)

D) हावडा–पुरी तेजस एक्सप्रेस (2022)

प्रश्न:13 भारतीय रेल्वेवर पुरुषांसाठी वरिष्ठ नागरिक सवलत कोणत्या वयापासून उपलब्ध आहे?

A) 55 वर्षे

B) 58 वर्षे

C) 60 वर्षे

D) 62 वर्षे

प्रश्न:14 दुरंतो गाड्यांची क्रमांकन साधारणपणे कोणत्या अंकाने सुरू होते?

A) 1

B) 2

C) 3

D) 4

प्रश्न:15 खालीलपैकी भारतातील सर्वोच्च रेल्वे स्थानक कोणते आहे?

A) शिमला (2,176 मी)

B) घूम (2,258 मी)

C) उधमपुर (2,100 मी)

D) दार्जिलिंग (2,042 मी)

प्रश्न:16 “विकल्प” ची संकल्पना संबंधित आहे

A) प्रीमियम गाड्यांमध्ये डायनॅमिक सर्ज किंमतीशी

B) प्रतीक्षा-यादीतील प्रवाशांविरुद्ध पर्यायी गाडी जागेशी

C) रद्दीकरणावर तत्काळ शुल्काची परतफेड

D) स्लीपर प्रवाशांची एसी श्रेणीमध्ये उन्नती

प्रश्न:17 आधुनिक कोचमध्ये वापरल्या जाणार्या अग्निरोधक फर्निशिंग सामग्रीला काय म्हणतात?

A) रेक्सीन & HOFR (हिट & ऑइल रेझिस्टंट फायर रिटार्डंट)

B) PVC & FR कॉटन

C) नायलॉन & केवलार

D) पॉलिएस्टर & नोमेक्स

रिवायझ → रिकॉल → रिहर्स