🔖 एक-ओळ सारांश
संयुक्त राष्ट्र = 1945, मुख्यालय न्यूयॉर्क, 6 अंग, 193 सदस्य; आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी = 1945, मुख्यालय वॉशिंग्टन, एसडीआर; जागतिक बँक = 1945, 5 शाखा; जागतिक व्यापार संघटना = 1995, जिनिव्हा; जागतिक आरोग्य संघटना = 1948, जिनिव्हा; आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना = 1919, जिनिव्हा, 1969 मध्ये नोबेल शांतता पारितोषिक.
🧠 अत्यावश्यक माहिती (बुलेट)
संयुक्त राष्ट्र (UN)
- स्थापना: 24 ऑक्टोबर 1945 (WW-II नंतर, सॅन फ्रान्सिस्को)
- मुख्यालय: न्यूयॉर्क (USA)
- सदस्य: 193 (दक्षिण सुदान 2011 मध्ये शेवटचा); निरीक्षक: Holy See व पॅलेस्टाईन
- भाषा: 6 – इंग्रजी, फ्रेंच, स्पॅनिश, रशियन, चिनी, अरबी
- प्रमुख अंग: 6
- जनरल असेंब्ली (GA) – सर्व सदस्य, प्रत्येकी 1 मत
- सुरक्षा परिषद (SC) – 15 (5 कायम + 10 अकायम)
- आर्थिक व सामाजिक परिषद (ECOSOC) – 54
- ट्रस्टीशिप परिषद – 1994 पासून निलंबित
- आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ) – हेग (नेदरलँड्स)
- सचिवालय – प्रमुख = सरचिटणीस (António Guterres, 9वे SG)
ब्रेटन वुड्स त्रिकूट (1944 परिषद → 1945)
| संस्था |
मुख्यालय |
वैशिष्ट्य |
सध्याचे प्रमुख |
| IMF |
वॉशिंग्टन DC |
देखरेख + SDR (चलन टोकरी) |
Kristalina Georgieva |
| World Bank |
वॉशिंग्टन DC |
5 संस्था: IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID |
Ajay Banga |
| WTO |
जिनिव्हा |
GATT चे उत्तराधिकारी (1995), 164 सदस्य |
Ngozi Okonjo-Iweala |
प्रमुख विशिष्ट व प्रादेशिक
- WHO – 1948, जिनेव्हा, टेड्रोस अदनोम
- ILO – 1919 (लिग-कालीन), नोबेल 1969, गिल्बर्ट हौंगबो
- UNESCO – 1946, पॅरिस, ऑड्रे अझोले
- UNICEF – 1946, नोबेल 1965, कॅथरीन रसेल
- UNFPA – 1969, न्यूयॉर्क
- SAARC – 1985, काठमांडू, 8 सदस्य, सचिवालय काठमांडू
- ASEAN – 1967, जकार्ता, 10 सदस्य, चार्टर 2007
- BRICS – 2006, 5 → 10 (2024), NDB शांघाय
- G-20 – 1999, 19+EU+AU, अध्यक्षपद फिरते, 2023 भारत, 2024 ब्राझील
- APEC – 1989, 21 पॅसिफिक अर्थव्यवस्था, मुख्यालय सिंगापूर
🧩 स्मरण युक्त्या
- UN 6 अंग = PEG-TIS – प्रमुख अंग: GA, SC, ECOSOC, Trusteeship, ICJ, Secretariat.
- ब्रेटन वूड्स ट्विन्स – IMF & WB दोन्ही Washington मध्ये → W म्हणजे Wallet & Watch (पैसे व विकास).
- WTO वर्ष 1995 – GATT 50 व्या वर्षी मरण पावला (1948-1995) → WTO म्हणून पुनर्जन्म.
- SAARC 8 राष्ट्र – BBINMMLS: बांगलादेश, भूतान, भारत, नेपाळ, मालदीव, म्यानमार (निरीक्षक), लंका, पाकिस्तान.
- नोबेल शांतता संस्था – UN (2001), UNICEF (1965), ILO (1969), OPCW (2013).
📊 तुलनात्मक सारणी: IMF vs World Bank
| वैशिष्ट्य |
IMF |
World Bank |
| उद्देश |
नाण्याची स्थिरता |
विकास वित्त |
| कर्ज कालावधी |
अल्पकालीन बॅलन्स-ऑफ-पेमेंट |
दीर्घकालीन प्रकल्प कर्जे |
| डेटा फ्लॅगशिप |
World Economic Outlook |
World Development Indicators |
| शेअरहोल्डर सत्ता |
कोटा-आधारित मतदान |
IBRD शेअर भांडवल |
⚡ रॅपिड-फायर MCQs
1. आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाचे मुख्यालय कुठे आहे?
उत्तर: द हेग, नेदरलँड्स
2. कोणत्या संयुक्त राष्ट्रांच्या अंगाने 1994 पासून कार्य स्थगित केले आहे?
उत्तर: ट्रस्टीशिप कौन्सिल
3. संयुक्त राष्ट्रांचे सध्याचे महासचिव कोण आहेत?
उत्तर: अँटोनियो गुटेरेस
4. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या चलन टोकरीला काय म्हणतात?
उत्तर: स्पेशल ड्रॉइंग राइट्स (SDR)
5. WTO ने GATT ची जागा कोणत्या वर्षी घेतली?
उत्तर: 1995
6. संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेतील कायम सदस्यांची एकूण संख्या किती आहे?
उत्तर: 5
7. कोणत्या संयुक्त राष्ट्र संस्थेने 1965 मध्ये नोबेल शांतता पारितोषिक मिळवले?
उत्तर: युनिसेफ
8. न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB) कोणत्या गटाने स्थापन केली?
उत्तर: BRICS
9. सार्कचे सचिवालय कुठे आहे?
उत्तर: काठमांडू, नेपाळ
10. जागतिक बँक गटाचे सध्याचे अध्यक्ष कोण आहेत?
उत्तर: अजय बंगा
BETA
