महत्त्वाच्या संस्था - जलद सुधारणा
महत्त्वाच्या संस्था – झटपट पुनरावलोकन
महत्त्वाचे मुद्दे (एक-ओळीतील माहिती)
- UNO – 24 ऑक्टोबर 1945, मुख्यालय न्यूयॉर्क, 6 अधिकृत भाषांमध्ये अरबी आणि चिनी समाविष्ट.
- UNESCO – 16 नोव्हेंबर 1945, मुख्यालय पॅरिस, घोषवाक्य “माणसांच्या मनात शांतता निर्माण करणे”.
- WHO – 7 एप्रिल 1948 (जागतिक आरोग्य दिन), मुख्यालय जिनिव्ह, World Health Report प्रकाशित करते.
- IMF – 27 डिसेंबर 1945, मुख्यालय वॉशिंग्टन डी.सी., 190 सदस्य, SDR हे खाते एकक.
- World Bank – ब्रेटन वूड्स 1944, मुख्यालय वॉशिंग्टन, 5 संस्था (IBRD + IDA + IFC + MIGA + ICSID).
- WTO – 1 जानेवारी 1995, मुख्यालय जिनिव्ह, GATT ची जागा घेतली, Ministerial Conference सर्वोच्च निर्णय संस्था.
- SAARC – 8 डिसेंबर 1985, मुख्यालय काठमांडू, 8 सदस्य, अफगाणिस्तान 2007 मध्ये सामील झाले.
- ASEAN – 8 ऑगस्ट 1967, जकार्ता मुख्यालय, 10 सदस्य, घोषवाक्य “एक दृष्टी, एक ओळख, एक समुदाय”.
- BRICS – 2009 मध्ये पहिले शिखर परिषद, मुख्यालय शांघाय (NDB), 5 सदस्य → 2024 मध्ये विस्तार (इजिप्त, इथिओपिया, इराण, UAE, सौदी).
- G-20 – 1999, अध्यक्षपद फिरते, 2023 भारत, 2024 ब्राझील, 2025 दक्षिण आफ्रिका.
- OPEC – 1960, मुख्यालय व्हिएन्ना, 12 सदस्य, 2016 मध्ये OPEC+ स्थापन (रशिया नेतृत्व).
- NATO – 4 एप्रिल 1949, मुख्यालय ब्रुसेल्स, कलम 5 सामूहिक संरक्षण, 32 सदस्य (फिनलंड 2023, स्वीडन 2024).
- Commonwealth – 1931 Statute of Westminster, 56 सदस्य, प्रमुख किंग चार्ल्स III.
- African Union – 9 जुलै 2002 (OAU ची जागा घेतली), मुख्यालय अदिस अबाबा, 55 राज्ये.
- OECD – 1961, मुख्यालय पॅरिस, 38 सदस्य, “Better Life Index” प्रकाशित करते.
- Interpol – 1923, मुख्यालय ल्योन (फ्रान्स), 195 सदस्य देश, 7 रंगांचे नोटिस (Red corner सर्वात प्रसिद्ध).
- International Court of Justice – 1945, मुख्यालय द हेग, 15 न्यायाधीश, 9 वर्षांचा कार्यकाळ, NY बाहेरील एकमेव UN अंग.
- IUCN – 1948, मुख्यालय ग्लँड (स्वित्झर्लंड), Red List of Threatened Species तयार ठेवते.
- FIFA – 1904, मुख्यालय झुरिच, 211 सदस्य, 2026 विश्वचषक 48 संघांपर्यंत वाढवला.
- BIS – 1930, मुख्यालय बासेल, “central bank of central banks”, Basel norms प्रकाशित करते.
महत्त्वाचे सूत्रे/नियम
| सूत्र / नियम |
अनुप्रयोग |
| UNSC कायमस्वरूपी जागा |
5 (P-5) → व्हेटो अधिकार; 10 अ-कायमस्वरूपी (2-वर्षांचा कार्यकाळ). |
| वर्ल्ड बँक कर्ज दर |
IDA = 0-0.75 % व्याज सर्वात गरिबांना; IBRD = जवळपास बाजार दर मध्यम उत्पन्न गटांना. |
| WTO सर्वसमावेश नियम |
1 देश कोणताही निर्णय रोखू शकतो; MC दर 2 वर्षांनी होते. |
| SAARC GDP मर्यादा |
LDCs (अफगाणिस्तान, बांगलादेश, भूतान, मालदीव, नेपाळ) यांना SAFTA सवलत मिळते. |
| BRICS वाटप सूत्र |
NDB सबस्क्राइब केलेली भांडवल = 5 संस्थापक × 20 % प्रत्येकी; समान मतदान. |
| OPEC बास्केट किंमत |
7 कच्च्या तेल प्रवाहांची सरासरी; उत्पादन कोटा ठरवते. |
| नाटो 2 % नियम |
सदस्य 2024 पर्यंत संरक्षणावर 2 % GDP खर्च करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात. |
| कॉमनवेल्थ सदस्यत्व नियम |
राजाला प्रमुख म्हणून मान्यता द्यावी लागते; प्रजासत्ताकांना परवानगी आहे (उदा. भारत). |
| इंटरपोल रेड नोटिस |
अटी वॉरंट नाही; शोधण्याची व तात्पुरत्या अटकेची विनंती करते. |
| ICJ अधिकारक्षेत्र |
फक्त राज्यांना; व्यक्ती/कंपन्यांना नाही; UNSC निकाल लागू करू शकते. |
स्मरण ट्रिक्स
- UNO वाढदिवस कार्ड – “24-10-45” रेल्वे तिकिटासारखे दिसते (RRB तारखांना आवडते).
- “WHO आरोग्याची काळजी घेतो, जिनेव्हा WHO ची काळजी घेतो” – दोघांनाही ‘G’ ने सुरुवात.
- BRICS बँक शांघायमध्ये – “BRICS & S(hanghai)” दोघांमध्ये ‘S’ आहे.
- OPEC तेल → “Vienna waits for Oil” – दोघांमध्ये ‘O’ आणि ‘I’ आहे.
- ICJ & पीस पॅलेस – दोघेही द हेगमध्ये; “न्यायासाठी शांतता हवी” असे माना.
सामान्य चुकी
| चूक |
योग्य दृष्टिकोण |
| IMF आणि जागतिक बँकेचे मुख्यालय गोंधळणे |
IMF → वॉशिंग्टन डी.सी. (समान शहर) पण वेगळी इमारती; IMF = Monetary (पैसा) म्हणून “M”oney आणि “M”F दोन्हींमध्ये M आहे. |
| 2025 चे G-20 अध्यक्ष भारत असे लिहिणे |
भारताने 2023 मध्ये अध्यक्षपद भूषवले; 2025 = दक्षिण आफ्रिका (ब्राझील 2024 नंतर अक्षरक्रमानुसार). |
| 31 नाटो सदस्य म्हणणे |
7 मार्च 2024 रोजी स्वीडन सामील झाल्यानंतर 32 सदस्य. |
| रेड नोटिसला अटक वॉरंट म्हणणे |
ती फक्त विनंती आहे; देशांतर्गत न्यायालय वॉरंट जारी करते. |
| SAARC चलन अस्तित्वात असल्याचे सांगणे |
कोणतेही सामान्य चलन नाही; फक्त SAARC व्हिसा विनामूल्य स्टिकर राजनैतिकांसाठी. |
शेवटच्या क्षणीचे टिप्स
- मुख्यालय शहरे पुन्हा आठवा – 1 गुण निश्चित; देशाची राजधानी वेगळी असल्यास जोडीने लक्षात ठेवा (उदा., BIS-स्वित्झर्लंड-जिनिव्हा).
- संख्यात्मक सापळे – सदस्य संख्या वर्षाला बदलते (NATO 32, BRICS आता 10).
- स्थापन वर्ष = 5-10-15 चा नमुना – UN 1945, IMF 1945, जागतिक बँक 1945, WHO 1948 (+3).
- शिफ्ट-1 मध्ये जुळणी प्रथम सोडवा; समान प्रश्न शिफ्ट-2 मध्ये पर्याय बदलून विचारले जातात.
- तारांकित चिन्ह असलेले UN भाषा व UNSC व्हेटोवरील प्रश्न – प्रत्येक सत्रात विचारले जातात.
झटपट सराव (5 MCQs)
1. आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाचे मुख्यालय कुठे आहे?
A) जिनिव्हा B) न्यूयॉर्क C) द हेग D) व्हिएन्ना
**योग्य:** C) द हेग
2. खालीलपैकी कोणती संस्था जागतिक बँक गटाचा भाग नाही?
A) IFC B) MIGA C) IDA D) IMF
**योग्य:** D) IMF
3. २०२५ चे जी-२० शिखर परिषद येथे होणार आहे
A) ब्राझील B) दक्षिण आफ्रिका C) भारत D) चीन
**योग्य:** B) दक्षिण आफ्रिका
4. विशेष काढणी अधिकार (SDR) टोकरीत समाविष्ट नसलेली चलन आहे
A) अमेरिकन डॉलर B) युरो C) भारतीय रुपया D) चिनी रेनमिनबी
**योग्य:** C) भारतीय रुपया
5. “रेड लिस्ट” कोणत्या संस्थेने प्रकाशित केली आहे
A) UNEP B) IUCN C) WWF D) UNESCO
**योग्य:** B) IUCN
BETA
