नाविन्यपूर्ण भारत
नाविन्यपूर्ण भारत – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण जीके कॅप्सूल
1. परिचय
भारत जागतिक स्तरावर 3रा सर्वात मोठा स्टार्टअप इकोसिस्टम म्हणून उदयास आला आहे (2023, नास्कॉम).
2015 ते 2023 या कालावधीत, मान्यताप्राप्त स्टार्टअपची संख्या 471 → 1,17,254 एवढी वाढली.
सरकारच्या प्रमुख उपक्रमांनी—स्टार्टअप इंडिया, अटल इनोव्हेशन मिशन, iCET—या परिवर्तनाला गती दिली आहे.
2. मेगा टप्पे व तारखा
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| 2015 | स्टार्टअप इंडिया आणि स्टँड-अप इंडिया सुरू (16 जानेवारी) |
| 2016 | अटल इनोव्हेशन मिशन (AIM) स्थापना (नीती आयोग) |
| 2017 | स्टार्टअपसाठी फंड ऑफ फंड्स (FFS) – ₹10,000 कोटी कोष |
| 2018 | भारत ग्लोबल इनोव्हेशन इंडेक्स (GII) टॉप-50 मध्ये दाखल (57→57) |
| 2019 | अटल टिंकरिंग लॅबची संख्या 5,000 ओलांडली |
| 2020 | राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP) – नाविन्याचे मंत्र |
| 2021 | ड्रोन नियम सुटके; युनिकॉर्नची संख्या = 44 (दर 9 दिवसांनी 1) |
| 2022 | iCET (भारत–अमेरिका गंभीर व उदयोन्मुख तंत्रज्ञान उपक्रम) सुरू |
| 2023 | GII क्रमांक 40वा (132 पैकी); 1,000+ अटल टिंकरिंग लॅब; 108 युनिकॉर्न |
| 2024 | 3रा सर्वात मोठा युनिकॉर्न केंद्र (अमेरिका, चीन नंतर) |
3. एका दृष्टीक्षेपात प्रमुख कार्यक्रम
| योजना | नोडल मंत्रालय | अर्थसंकल्प/कोष | उद्देश |
|---|---|---|---|
| स्टार्टअप इंडिया | DPIIT | – | 50+ नियामक सुधारणा, 3 वर्षांची कर सुट, स्व-प्रमाणीकरण |
| अटल इनोव्हेशन मिशन | नीती आयोग | ₹1,000 कोटी | टिंकरिंग लॅब, ACIC, अटल न्यू इंडिया चॅलेंजेस |
| फंड ऑफ फंड्स (FFS) | SIDBI | ₹10,000 कोटी | SEBI-नोंदणीकृत AIF, 1.28 लाख कोटी मूल्यमापन (मार्च-24) |
| स्टँड-अप इंडिया | DFS (MoF) | ₹30,000 कोटी | SC/ST आणि महिला उद्योजक, 10-100 लाख बँक कर्ज |
| ASPIRE | MSME | ₹220 कोटी | कृषी-ग्रामीण क्षेत्रात लाइव्हलीहुड बिझनेस इन्क्युबेटर |
| iDEX (इनोव्हेशन्स फॉर डिफेन्स एक्सलन्स) | MoD | ₹1,500 कोटी | ड्रोन, AI, सायबर, स्पेस टेकसाठी ओपन चॅलेंजेस |
| SAMRIDH | MeitY | ₹40 कोटी | सामाजिक प्रभाव स्टार्टअपसाठी प्रवेगक |
| TDB (टेक्नॉलॉजी डेव्हलपमेंट बोर्ड) | DST | ₹650 कोटी कोष | डीप-टेक व्यावसायिकरणासाठी इक्विटी व अनुदान |
4. महत्त्वाचे आकडे
- मान्यताप्राप्त स्टार्टअप (DPIIT): 1,17,254 (मार्च 2024)
- युनिकॉर्न: 108 (डिसेंबर 2023); फक्त 2021 मध्ये 44 जन्मले
- अटल टिंकरिंग लॅब: 10,000+ शाळा; 75 लाख विद्यार्थी सहभागी
- अटल इन्क्युबेशन सेंटर (AICs): 68 (+18 ACIC)
- देण्यात आलेले पेटंट (2022-23): 34,611 (2014 च्या तुलनेत 5 पट वाढ)
- संशोधन आणि विकासावरील एकूण खर्च (GERD): ₹1,27,381 कोटी (2021-22) – GDP च्या 0.65 %
- अव्वल 3 स्टार्टअप राज्ये: महाराष्ट्र (20%), कर्नाटक (19%), दिल्ली-एनसीआर (17%)
- अव्वल 3 क्षेत्र: फिनटेक (18%), ई-कॉमर्स (10%), एंटरप्राइझ टेक (9%)
5. एका ओळीतील द्रुत तथ्ये (स्मरण सूत्रे)
- स्टार्टअप इंडिया स्थापना दिन – 16 जानेवारी 2015.
- AIM शुभंकर – शाळांमधील “अटल टिंकरिंग लॅब”.
- ₹10 हजार कोटी FFS SIDBI मार्फत वाहतूक.
- 3-वर्षांची कर सुट = कलम 80-IAC.
- iCET 2022 – भारत-अमेरिका तंत्रज्ञान दुवा.
- GII 2023 – भारत 40वा; स्वित्झर्लंड 1ला.
- सर्वाधिक युनिकॉर्न वर्ष – 2021 (44).
- DPIIT = उद्योग व अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभाग.
- $1 ट्रिलियन मार्केट कॅप गाठणारा पहिला स्टार्टअप – अजून कोणीही नाही! (रिलायन्स ≠ स्टार्टअप).
- “व्होकल फॉर लोकल” हा शब्द आत्मनिर्भर पॅकेज 2020 मध्ये रूढ.
6. MCQ सराव संच (15+)
प्रश्न 1. स्टार्टअप इंडिया मोहीम कधी सुरू करण्यात आली? (a) 15 ऑगस्ट 2014 (b) 26 जानेवारी 2015 (c) 16 जानेवारी 2015 (d) 1 मे 2016
उत्तर: (c) 16 जानेवारी 2015प्रश्न 2. अटल इनोव्हेशन मिशन कोणी अंमलात आणते? (a) DPIIT (b) नीती आयोग (c) SIDBI (d) RBI
उत्तर: (b) नीती आयोगप्रश्न 3. ग्लोबल इनोव्हेशन इंडेक्स 2023 मध्ये भारताचा क्रमांक होता (a) 46 (b) 40 (c) 36 (d) 50
उत्तर: (b) 40प्रश्न 4. स्टार्टअपसाठी फंड ऑफ फंड्सचा कोष आकार (a) ₹5,000 कोटी (b) ₹8,000 कोटी (c) ₹10,000 कोटी (d) ₹12,000 कोटी
उत्तर: (c) ₹10,000 कोटीप्रश्न 5. कोणत्या राज्यात सर्वाधिक DPIIT-मान्यताप्राप्त स्टार्टअप आहेत? (a) कर्नाटक (b) महाराष्ट्र (c) तामिळनाडू (d) गुजरात
उत्तर: (b) महाराष्ट्रप्रश्न 6. 2021 मध्ये भारताने किती युनिकॉर्न जोडले? (a) 22 (b) 33 (c) 44 (d) 55
उत्तर: (c) 44प्रश्न 7. अटल टिंकरिंग लॅब कोठे स्थापन केले जातात? (a) अभियांत्रिकी महाविद्यालये (b) शाळा (VI-XII) (c) ITI (d) फक्त NIT
उत्तर: (b) शाळा (VI-XII)प्रश्न 8. iCET उपक्रम भारत आणि या देशांदरम्यान आहे (a) UK (b) USA (c) UAE (d) जपान
उत्तर: (b) USAप्रश्न 9. भारतीय स्टार्टअपच्या जास्तीत जास्त वाट्यासाठी कोणता क्षेत्र जबाबदार आहे? (a) हेल्थ-टेक (b) फिनटेक (c) एज्यु-टेक (d) आग्री-टेक
उत्तर: (b) फिनटेकप्रश्न 10. स्टँड-अप इंडिया योजना या दरम्यानच्या कर्जासाठी आहे (a) 1–5 लाख (b) 5–10 लाख (c) 10–100 लाख (d) 1–5 कोटी
उत्तर: (c) 10–100 लाखप्रश्न 11. स्टार्टअप इंडिया मान्यतासाठी कोणत्या मंत्रालयाची संमती आवश्यक आहे? (a) MeitY (b) DPIIT (c) MoF (d) DST
उत्तर: (b) DPIITप्रश्न 12. मार्च 2024 मध्ये मान्यताप्राप्त स्टार्टअपची संख्या ओलांडली (a) 50 हजार (b) 80 हजार (c) 1 लाख (d) 1.17 लाख
उत्तर: (d) 1.17 लाखप्रश्न 13. GDP च्या टक्केवारी म्हणून भारताचा GERD (2021-22) (a) 0.65 (b) 1.0 (c) 2.0 (d) 2.8
उत्तर: (a) 0.65प्रश्न 14. खालीलपैकी कोणते AIM चे घटक नाही? (a) AIC (b) ACIC (c) ANIC (d) PMJDY
उत्तर: (d) PMJDYप्रश्न 15. भारत GII टॉप-50 मध्ये प्रथमच कोणत्या वर्षी दाखल झाला? (a) 2017 (b) 2018 (c) 2019 (d) 2020
उत्तर: (c) 2019 (2019 मध्ये क्रमांक 52, 2020 मध्ये 52→48)प्रश्न 16. iDEX हे याच्याशी संबंधित आहे (a) कृषी (b) संरक्षण (c) शिक्षण (d) आरोग्य
उत्तर: (b) संरक्षणप्रश्न 17. फंड ऑफ फंड्स कोणी चालवते? (a) NABARD (b) SIDBI (c) RBI (d) SEBI
उत्तर: (b) SIDBIरिवायझ करा → रिहर्स करा → रेल्वे CBT क्रॅक करा!
BETA
