ઇનોવેશન ઇન્ડિયા
ઇનોવેશન ઇન્ડિયા – રેલવે પરીક્ષાઓ માટે સંપૂર્ણ જીકે કેપ્સ્યુલ
1. પરિચય
ભારત વૈશ્વિક સ્તરે 3જું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ તરીકે ઉભર્યું છે (2023, નાસ્કોમ).
2015 થી 2023 સુધીમાં, માન્યતાપ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા 471 → 1,17,254 થઈ ગઈ.
સરકારની ફ્લેગશિપ પહેલો—સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા, અટલ ઇનોવેશન મિશન, iCET—આ પરિવર્તનને બળ પૂરું પાડી રહી છે.
2. મેગા માઇલસ્ટોન્સ અને તારીખો
| વર્ષ | ઘટના |
|---|---|
| 2015 | સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા અને સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા શરૂ (16 જાન્યુઆરી) |
| 2016 | અટલ ઇનોવેશન મિશન (AIM) સ્થાપના (નીતિ આયોગ) |
| 2017 | ફંડ ઑફ ફંડ્સ ફોર સ્ટાર્ટઅપ્સ (FFS) – ₹10,000 કરોડ કોર્પસ |
| 2018 | ભારત ગ્લોબલ ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ (GII) ટોપ-50માં શામેલ થયું (57→57) |
| 2019 | અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ 5,000 ની સંખ્યા પાર કરી ગયા |
| 2020 | રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) – ઇનોવેશન મંત્ર |
| 2021 | ડ્રોન નિયમો ઉદાર બનાવાયા; યુનિકોર્ન ગણતરી = 44 (દર 9 દિવસે 1) |
| 2022 | iCET (ભારત–યુએસ ઇનિશિયેટિવ ઑન ક્રિટિકલ એન્ડ એમર્જિંગ ટેક) શરૂ |
| 2023 | GII રેંક 40મી (132માંથી); 1,000+ અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ; 108 યુનિકોર્ન્સ |
| 2024 | 3જું સૌથી મોટું યુનિકોર્ન હબ (યુએસ, ચીન પછી) |
3. એક નજરમાં મુખ્ય કાર્યક્રમો
| યોજના | નોડલ મંત્રાલય | બજેટ/કોર્પસ | હેતુ |
|---|---|---|---|
| સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા | DPIIT | – | 50+ નિયામક સુધારાઓ, 3 વર્ષની ટેક્સ છુટ, સ્વ-પ્રમાણીકરણ |
| અટલ ઇનોવેશન મિશન | નીતિ આયોગ | ₹1,000 કરોડ | ટિંકરિંગ લેબ્સ, ACIC, અટલ ન્યૂ ઇન્ડિયા ચેલેન્જીસ |
| ફંડ ઑફ ફંડ્સ (FFS) | SIDBI | ₹10,000 કરોડ | SEBI-નોંધાયેલ AIFs, 1.28 લાખ કરોડ વેલ્યુએશન (માર્ચ-24) |
| સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા | DFS (MoF) | ₹30,000 કરોડ | SC/ST અને મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો, બેંક લોન 10-100 લાખ |
| ASPIRE | MSME | ₹220 કરોડ | કૃષિ-ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં લાઇવલિહૂડ બિઝનેસ ઇન્ક્યુબેટર્સ |
| iDEX (ઇનોવેશન્સ ફોર ડિફેન્સ એક્સેલન્સ) | MoD | ₹1,500 કરોડ | ડ્રોન્સ, AI, સાયબર, સ્પેસ ટેક માટે ઓપન ચેલેન્જીસ |
| SAMRIDH | MeitY | ₹40 કરોડ | સામાજિક પ્રભાવ સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે એક્સિલરેટર્સ |
| TDB (ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ) | DST | ₹650 કરોડ કોર્પસ | ડીપ-ટેક કમર્શિયલાઇઝેશન માટે ઇક્વિટી અને ગ્રાન્ટ |
4. મહત્વના આંકડાઓ
- માન્યતાપ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ (DPIIT): 1,17,254 (માર્ચ 2024)
- યુનિકોર્ન્સ: 108 (ડિસેમ્બર 2023); માત્ર 2021માં જ 44 જન્મ્યા
- અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ: 10,000+ શાળાઓ; 75 લાખ વિદ્યાર્થીઓ સામેલ
- અટલ ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર્સ (AICs): 68 (+18 ACIC)
- પેટન્ટ મંજૂર (2022-23): 34,611 (2014ની સરખામણીમાં 5 ગણો વધારો)
- R&D પર કુલ ખર્ચ (GERD): ₹1,27,381 કરોડ (2021-22) – GDPનો 0.65 %
- ટોપ 3 સ્ટાર્ટઅપ રાજ્યો: મહારાષ્ટ્ર (20%), કર્ણાટક (19%), દિલ્હી-NCR (17%)
- ટોપ 3 ક્ષેત્રો: ફિનટેક (18%), ઇ-કોમર્સ (10%), એન્ટરપ્રાઇઝ ટેક (9%)
5. એક-લાઈનર ઝડપી તથ્યો (મેમરી હૂક્સ)
- સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા જન્મદિવસ – 16 જાન્યુઆરી 2015.
- AIM માસ્કોટ – શાળાઓમાં “અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ”.
- ₹10 હજાર કરોડ FFS SIDBI દ્વારા માર્ગદર્શિત.
- 3-વર્ષની ટેક્સ છુટ = સેક્શન 80-IAC.
- iCET 2022 – ભારત-યુએસ ટેક બ્રિજ.
- GII 2023 – ભારત 40મું; સ્વિટ્ઝરલેન્ડ 1લું.
- સૌથી વધુ યુનિકોર્ન વર્ષ – 2021 (44).
- DPIIT = ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર પ્રોત્સાહન વિભાગ.
- $1 ટ્રિલિયન માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન પહોંચનાર પ્રથમ સ્ટાર્ટઅપ – હજુ કોઈ નહીં! (રિલાયન્સ ≠ સ્ટાર્ટઅપ).
- “વોકલ ફોર લોકલ” આત્મનિર્ભર પેકેજ 2020માં ગઢવામાં આવ્યું.
6. MCQ પ્રેક્ટિસ સેટ (15+)
Q1. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા અભિયાન ક્યારે શરૂ કરવામાં આવ્યું? (a) 15 ઓગસ્ટ 2014 (b) 26 જાન્યુઆરી 2015 (c) 16 જાન્યુઆરી 2015 (d) 1 મે 2016
જવાબ: (c) 16 જાન્યુઆરી 2015Q2. અટલ ઇનોવેશન મિશન કઈ સંસ્થા અમલમાં મૂકે છે? (a) DPIIT (b) નીતિ આયોગ (c) SIDBI (d) RBI
જવાબ: (b) નીતિ આયોગQ3. ગ્લોબલ ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ 2023માં ભારતની રેંક હતી (a) 46 (b) 40 (c) 36 (d) 50
જવાબ: (b) 40Q4. ફંડ ઑફ ફંડ્સ ફોર સ્ટાર્ટઅપ્સનું કોર્પસ કદ (a) ₹5,000 કરોડ (b) ₹8,000 કરોડ (c) ₹10,000 કરોડ (d) ₹12,000 કરોડ
જવાબ: (c) ₹10,000 કરોડQ5. કયા રાજ્યમાં DPIIT-માન્યતાપ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા સૌથી વધુ છે? (a) કર્ણાટક (b) મહારાષ્ટ્ર (c) તમિલનાડુ (d) ગુજરાત
જવાબ: (b) મહારાષ્ટ્રQ6. 2021માં ભારતે કેટલા યુનિકોર્ન્સ ઉમેર્યા? (a) 22 (b) 33 (c) 44 (d) 55
જવાબ: (c) 44Q7. અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ ક્યાં સ્થાપવામાં આવે છે? (a) એન્જિનિયરિંગ કોલેજો (b) શાળાઓ (VI-XII) (c) ITIs (d) માત્ર NITs
જવાબ: (b) શાળાઓ (VI-XII)Q8. iCET પહેલ ભારત અને (a) યુકે (b) યુએસએ (c) UAE (d) જાપાન વચ્ચે છે
જવાબ: (b) યુએસએQ9. ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સમાં મહત્તમ હિસ્સો કયા ક્ષેત્રનો છે? (a) હેલ્થ-ટેક (b) ફિનટેક (c) એડુ-ટેક (d) એગ્રી-ટેક
જવાબ: (b) ફિનટેકQ10. સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા યોજના કઈ લોન રેન્જ માટે છે? (a) 1–5 લાખ (b) 5–10 લાખ (c) 10–100 લાખ (d) 1–5 કરોડ
જવાબ: (c) 10–100 લાખQ11. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા માન્યતા માટે કયા મંત્રાલયની મંજૂરી જરૂરી છે? (a) MeitY (b) DPIIT (c) MoF (d) DST
જવાબ: (b) DPIITQ12. માર્ચ 2024માં માન્યતાપ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા કેટલી હતી? (a) 50 હજાર (b) 80 હજાર (c) 1 લાખ (d) 1.17 લાખ
જવાબ: (d) 1.17 લાખQ13. GDPના ટકા તરીકે ભારતનું GERD (2021-22) (a) 0.65 (b) 1.0 (c) 2.0 (d) 2.8
જવાબ: (a) 0.65Q14. નીચેનામાંથી કયું AIMનો ઘટક નથી? (a) AIC (b) ACIC (c) ANIC (d) PMJDY
જવાબ: (d) PMJDYQ15. પ્રથમ વર્ષ જ્યારે ભારત GII ટોપ-50માં દાખલ થયું (a) 2017 (b) 2018 (c) 2019 (d) 2020
જવાબ: (c) 2019 (2019માં રેંક 52, 2020માં 52→48)Q16. iDEX કઈ સાથે સંબંધિત છે? (a) કૃષિ (b) સંરક્ષણ (c) શિક્ષણ (d) આરોગ્ય
જવાબ: (b) સંરક્ષણQ17. ફંડ ઑફ ફંડ્સનું સંચાલન કઈ સંસ્થા કરે છે? (a) NABARD (b) SIDBI (c) RBI (d) SEBI
જવાબ: (b) SIDBIસુધારો → અભ્યાસ → રેલવે CBT ક્રેક કરો!
BETA
