D.2] महत्त्वाची भौगोलिक चक्रे
1. जलचक्र (हायड्रोलॉजिकल चक्र)
व्याख्या
पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर, वर आणि खाली पाण्याची सतत होणारी हालचाल.
मुख्य प्रक्रिया
- बाष्पीभवन: सौर उष्णतेमुळे पाणी द्रवरूपातून वाफेमध्ये बदलते.
- घनीभवन: पाण्याची वाफ थंड होऊन ढग तयार होतात.
- पर्जन्य: पाणी पाऊस, बर्फ, गारा किंवा गवताच्या स्वरूपात खाली पडते.
- प्रवाह: पाणी जमिनीच्या पृष्ठभागावरून नद्या, तलाव आणि महासागरांमध्ये वाहते.
- मृदासंचय: पाणी जमिनीत मुरून भूजल पुनर्भरण करते.
- बाष्पोत्सर्जन: वनस्पतींमधून पाणी वातावरणात सोडले जाते.
मुख्य तथ्ये (एसएससी, आरआरबी)
- महत्त्वाची तारीख: जलचक्र पृथ्वीच्या निर्मितीपासून (सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी) सक्रिय आहे.
- महत्त्वाची संज्ञा: हायड्रोलॉजिकल चक्र.
- महत्त्वाचे उदाहरण: भारतातील मोसमी चक्र हे जलचक्राचे एक प्रमुख उदाहरण आहे.
सारणी: जलचक्राच्या टप्प्या
| टप्पा |
वर्णन |
| बाष्पीभवन |
द्रव पाणी वाफेमध्ये बदलते |
| घनीभवन |
वाफ थंड होऊन ढग तयार होतात |
| पर्जन्य |
पाणी पाऊस, बर्फ इत्यादी स्वरूपात खाली पडते |
| प्रवाह |
पाणी जमिनीवरून वाहून जलाशयांमध्ये मिसळते |
| मृदासंचय |
पाणी जमिनीत मुरून भूजल तयार करते |
| बाष्पोत्सर्जन |
वनस्पतींमधून पाणी वातावरणात सोडले जाते |
2. कार्बन चक्र
व्याख्या
पृथ्वीच्या वातावरण, महासागर, मृदा आणि सजीवांमधून कार्बनची हालचाल.
मुख्य प्रक्रिया
- प्रकाशसंश्लेषण: वनस्पती CO₂ शोषून घेतात आणि ते सेंद्रिय पदार्थात रूपांतरित करतात.
- श्वसन: सजीव CO₂ परत वातावरणात सोडतात.
- विघटन: मृत सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन होऊन CO₂ सोडला जातो.
- दहन: जीवाश्म इंधनांच्या ज्वलनातून CO₂ सोडला जातो.
- महासागरीय शोषण: महासागर मोठ्या प्रमाणात CO₂ शोषून घेतात आणि साठवतात.
- गाळाची निर्मिती: दीर्घ कालावधीत कार्बन गाळाच्या खडकांमध्ये साठवला जातो.
मुख्य तथ्ये (एसएससी, आरआरबी)
- महत्त्वाची तारीख: कार्बन चक्र सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपासून अस्तित्वात आहे.
- महत्त्वाची संज्ञा: कार्बन संचय.
- महत्त्वाचे उदाहरण: ग्रेट बॅरियर रीफ हा एक महत्त्वाचा कार्बन सिंक आहे.
सारणी: कार्बन चक्राचे घटक
| घटक |
वर्णन |
| वातावरण |
CO₂, मिथेन आणि इतर हरितगृग वायूंचा समावेश असतो |
| महासागर |
मोठ्या प्रमाणात CO₂ शोषून घेतात आणि साठवतात |
| मृदा |
सेंद्रिय पदार्थात कार्बन साठवते |
| सजीव |
वनस्पती आणि प्राणी CO₂ शोषून घेतात आणि सोडतात |
| जीवाश्म इंधन |
प्राचीन सेंद्रिय पदार्थातून साठवलेला कार्बन |
3. नायट्रोजन चक्र
व्याख्या
वातावरण, मृदा आणि सजीवांसह नायट्रोजनची पर्यावरणातील हालचाल.
मुख्य प्रक्रिया
- नायट्रोजन स्थिरीकरण: जीवाणूंद्वारे वातावरणातील नायट्रोजन (N₂) चे वापरण्यायोग्य स्वरूपात (उदा., अमोनिया) रूपांतर.
- नायट्रीकरण: जीवाणूंद्वारे अमोनियाचे नायट्राईट आणि नायट्रेटमध्ये रूपांतर.
- आत्मसात्करण: वनस्पती नायट्रेट शोषून घेतात आणि त्यांचे प्रथिनांमध्ये रूपांतर करतात.
- अमोनीकरण: सेंद्रिय नायट्रोजनचे विघटन होऊन अमोनिया तयार होणे.
- विनायट्रीकरण: जीवाणूंद्वारे नायट्रेटचे परत नायट्रोजन वायूमध्ये रूपांतर, तो वातावरणात परतणे.
मुख्य तथ्ये (एसएससी, आरआरबी)
- महत्त्वाची तारीख: नायट्रोजन चक्र सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपासून अस्तित्वात आहे.
- महत्त्वाची संज्ञा: नायट्रोजन स्थिरीकरण, विनायट्रीकरण.
- महत्त्वाचे उदाहरण: शेंगदाणे वनस्पती (उदा., वाटाणे, सेम) नायट्रोजन स्थिरीकरणात महत्त्वाच्या आहेत.
सारणी: नायट्रोजन चक्राचे टप्पे
| टप्पा |
वर्णन |
| नायट्रोजन स्थिरीकरण |
जीवाणूंद्वारे N₂ चे अमोनियामध्ये रूपांतर |
| नायट्रीकरण |
अमोनियाचे नायट्राईट आणि नायट्रेटमध्ये रूपांतर |
| आत्मसात्करण |
वनस्पती नायट्रेट शोषून घेतात आणि प्रथिनांमध्ये रूपांतर करतात |
| अमोनीकरण |
सेंद्रिय नायट्रोजनचे विघटन होऊन अमोनिया तयार होणे |
| विनायट्रीकरण |
जीवाणूंद्वारे नायट्रेटचे परत N₂ मध्ये रूपांतर |
चक्रांमधील फरक
| चक्र |
प्राथमिक स्रोत |
प्रमुख साठा |
मानवी प्रभाव |
परीक्षेतील मुख्य लक्ष |
| जलचक्र |
बाष्पीभवन |
महासागर, तलाव |
हवामान बदल |
उच्च |
| कार्बन चक्र |
जीवाश्म इंधन |
महासागर, मृदा |
हरितगृग वायू |
उच्च |
| नायट्रोजन चक्र |
वातावरण |
मृदा, वनस्पती |
खते, प्रदूषण |
मध्यम |
BETA
