D.2] મહત્વપૂર્ણ ભૌગોલિક ચક્રો

1. જળ ચક્ર (હાઈડ્રોલોજિક ચક્ર)

વ્યાખ્યા

પૃથ્વીની સપાટી પર, ઉપર અને નીચે પાણીનો સતત ચાલતો પ્રવાહ.

મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ

• વાસ્પીભવન: પાણી દ્રવ અવસ્થામાંથી વરાળ બને છે સૂર્યના તાપના કારણે.
• સંઘનન: પાણીની વરાળ ઠંડી પડે છે અને વાદળો બનાવે છે.
• વર્ષા: પાણી વરસાદ, હિમ, ઓળા કે ઓલા તરીકે પડે છે.
• પ્રવાહ: પાણી જમીનની સપાટી પરથી વહી નદીઓ, તળાવો અને મહાસાગરોમાં પહોંચે છે.
• શોષણ: પાણી જમીનમાં શોષાઈ જાય છે અને ભૂગર્ભજળને ભરે છે.
• સ્વેદન: છોડ પાસેથી પાણી વાતાવરણમાં છૂટું પડે છે.

મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)

• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: જળ ચક્ર પૃથ્વીની રચનાથી સક્રિય છે (આશરે 4.5 અબજ વર્ષ પહેલા).
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: હાઈડ્રોલોજિકલ ચક્ર.
• મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ: ભારતમાં ચોમાસાનું ચક્ર જળ ચક્રનું મોટું ઉદાહરણ છે.

કોષ્ટક: જળ ચક્રના તબક્કાઓ

2. કાર્બન ચક્ર

વ્યાખ્યા

પૃથ્વીના વાતાવરણ, મહાસાગરો, માટી અને જીવિત જીવોમાં કાર્બનની હલચલ.

મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ

• પ્રકાશસંશ્લેષણ: વનસ્પતિઓ CO₂ શોષે છે અને તેને જૈવિક પદાર્થમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
• શ્વસન: જીવો CO₂ વાતાવરણમાં પાછું છોડે છે.
• ક્ષય: મૃત જૈવિક પદાર્થ તૂટી જાય છે, CO₂ છોડે છે.
• દહન: જૂદા ઇંધણના દહનથી CO₂ છૂટી જાય છે.
• મહાસાગર શોષણ: મહાસાગરો મોટી માત્રામાં CO₂ શોષે અને સંગ્રહે છે.
• તલસ્તરીય સંચય: કાર્બન લાંબા સમય માટે તલસ્તરીય ખડકોમાં સંગ્રહિત થાય છે.

મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)

• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: કાર્બન ચક્ર લગભગ 4.5 અબજ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં છે.
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન.
• મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ: ગ્રેટ બેરિયર રીફ મહત્વપૂર્ણ કાર્બન સિંક છે.

કોષ્ટક: કાર્બન ચક્રના ઘટકો

3. નાઈટ્રોજન ચક્ર

વ્યાખ્યા

પર્યાવરણ—વાતાવરણ, માટી અને જીવિત જીવો—માં નાઈટ્રોજનની હલચલ.

મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ

• નાઈટ્રોજન ફિક્સેશન: વાતાવરણમાં રહેલા નાઈટ્રોજન (N₂)ને ઉપયોગી રૂપોમાં (જેમ કે અમોનિયા) બેક્ટેરિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું.
• નાઈટ્રિફિકેશન: અમોનિયાને નાઈટ્રાઈટ્સ અને નાઈટ્રેટ્સમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું.
• અસિમિલેશન: છોડ નાઈટ્રેટ્સ શોષે છે અને તેને પ્રોટીનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
• અમોનિફિકેશન: જૈવિક નાઈટ્રોજનનું અમોનિયામાં વિઘટન.
• ડિનાઈટ્રિફિકેશન: નાઈટ્રેટ્સને પાછા નાઈટ્રોજન વાયુમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું, જે તેને વાતાવરણમાં પાછું લઈ જાય છે.

મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)

• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: નાઈટ્રોજન ચક્ર લગભગ 4.5 અબજ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં છે.
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: નાઈટ્રોજન ફિક્સેશન, ડિનાઈટ્રિફિકેશન.
• મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ: લેગ્યુમિનસ છોડ (જેમ કે વટાણા, શિમla) નાઈટ્રોજન ફિક્સેશનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

કોષ્ટક: નાઈટ્રોજન ચક્રના તબક્કાઓ

ચક્રો વચ્ચેના તફાવતો