भारतीय चित्रकला
भारतीय चित्रकला – रेल्वे परीक्षा सामान्य ज्ञान कॅप्सूल
आरआरबी एनटीपीसी सीबीटी आणि आरपीएफ मधील महत्त्व: प्रत्येक शिफ्टमध्ये 2-3 प्रश्न
स्थिर सामान्य ज्ञान + संस्कृती = उच्च पुनरावृत्ती मूल्य
1. आढावा आणि कालमान
| कालावधी | प्रबळ शैली | मुख्य वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| प्रागैतिहासिक (30,000–1500 BCE) | खडक चित्रे | नैसर्गिक रंगद्रव्ये, शिकारीचे दृश्य (भीमबेटका) |
| प्राचीन (1500 BCE–600 CE) | भित्तिचित्रे आणि फ्रेस्को | बौद्ध, जैन लेणी (अजिंठा, बाघ, सित्तणवासल) |
| मध्ययुगीन (600–1200 CE) | मंदिर भित्तिचित्रे | चोळ, पल्लव, पाल शाळा |
| सल्तनत-मुघल (1200–1700) | लघुचित्र दरबार | पर्शियन प्रभाव, सोन्याच्या किनारी |
| आधुनिक (1850–1947) | कंपनी आणि बंगाल शाळा | तेल, वॉटर-कलर, राष्ट्रवादी विषय |
| १९४७ नंतर | समकालीन | प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुप, आधुनिक माध्यमे |
2. खडक आणि लेणी चित्रकला स्थळे
| स्थळ | राज्य | युनेस्को | सर्वात प्राचीन तारीख | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|
| भीमबेटका | मध्य प्रदेश | 2003 | ~30,000 BCE | ७००+ खडक निवाऱ्यांची जागा, पांढरा डुक्कर (अध्यारोपण) |
| जोगीमारा | छत्तीसगड | – | ~1000 BCE | रंगीत भित्तिचित्रे, प्रेम शिलालेख |
| सित्तणवासल | तमिळनाडू | – | 2nd CE | जैन लेणी फ्रेस्को, कमळ तलाव |
| अजिंठा | महाराष्ट्र | 1983 | 2nd BCE–6th CE | २९ लेणी, कोरड्या प्लास्टरवर टेम्पेरा, जातक कथा |
| बाघ | मध्य प्रदेश | – | 5th CE | ९ लेणी, अजिंठा प्रमाणेच कलाकार |
3. शास्त्रीय लघुचित्र शाळा
| शाळा | उच्चांक कालावधी | संरक्षक | उपशैली / कलाकार | अनोखे वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|
| पाल | 8–12th CE | बिहारचे पाल | ताडपत्रावरील हस्तलिखिते | लाल किनार, सडपातळ आकृत्या |
| जैन | 12–15th CE | पश्चिम भारतीय जैन व्यापारी | पश्चिम भारतीय, अपभ्रंश | टोकदार नाक, सोने, चौरस स्वरूप |
| मुघल | 1560–1650 | अकबर ते शहाजहाँ | हम्झानामा, तुती-नामा, बसावन, दसावंत | यथार्थवाद, हवाई परिप्रेक्ष्य, युरोपियन प्रकाशयोजना |
| राजपूत | 1650–1850 | राजपूत दरबार | मेवाड, बुंदी, कोटा, बिकानेर | सपाट रंग, गीतमय भूदृश्ये, राधा-कृष्ण |
| पहाडी | 1700–1850 | डोंगराळ प्रदेशातील राजे | बसोहली, गुलेर, कांगडा, चंबा | नैनसुख; स्त्रीसुलभ माधुर्य, थंड रंग |
| दख्खन | 1560–1800 | बिजापूर, गोलकोंडा | अहमदनगर, हैदराबादी | पर्शियन झलक, सोने, तेजस्वी रत्न रंग |
4. लोक आणि आदिवासी चित्रकला परंपरा
| शैली | प्रदेश | आधार पृष्ठभाग | प्रसंग | रूपांकने |
|---|---|---|---|---|
| मधुबनी / मिथिला | बिहार | भिंत / कागद / कापड | कोहबर (लग्न), छठ | मासा, कासव, बांबू, दुहेरी किनार |
| वारली | महाराष्ट्र | चिकणमातीवर पांढरा तांदळाचा पेस्ट | कापणी, लग्न | वर्तुळ-त्रिकोण मानव, तर्पा नृत्य |
| पट्टचित्र | ओडिशा आणि बंगाल | पट्टा (कापड) | जगन्नाथ रथ यात्रा | भगवान जगन्नाथ, फुलांच्या किनारी |
| फड | राजस्थान | १५–३० फूट कापड स्क्रोल | देवनारायण आणि पाबूजी महाकाव्य | लाल आणि पिवळा, कथात्मक स्क्रोल |
| कलमकारी | आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा | रंगवलेले कापड | मंदिर छतावरील कापड | रामायणातील प्रसंग, वनस्पती रंग |
| कालीघाट | कोलकाता | कागद | १९वे शतक तीर्थयात्री | मासा घेऊन बिडाळ, बाबू-बिबी व्यंगचित्रे |
| थांगका | सिक्कीम/लडाख | कापूस / रेशीम | बौद्ध सण | जीवनचक्र, हिरवी तारा |
| गोंड | मध्य प्रदेश | भिंत / कॅनव्हास | कर्मा उत्सव | ठिपके आणि डॅश, निसर्ग आत्मे |
5. आधुनिक आणि समकालीन वळणाचे मुद्दे
| वर्ष | घटना / व्यक्तिमत्त्व | टिप्पणी |
|---|---|---|
| 1854 | कलकत्ता येथे सरकारी कला शाळेची स्थापना | भारतातील पहिली औपचारिक कला महाविद्यालय |
| 1907 | ई.बी. हॅवेल + अबनिंद्रनाथ टागोर → बंगाल शाळा | स्वदेशी, पाश्चात्य शैक्षणिक शैलीचा नकार |
| 1913 | अबनिंद्रनाथ टागोर यांचे “भारत माता” चित्र | प्रतिष्ठित राष्ट्रवादी प्रतिमा |
| 1947 | प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुप, बॉम्बेची स्थापना | एफ.एन. सोझा, एम.एफ. हुसेन, एस.एच. राझा |
| 1950 | नंदलाल बोस जयपूर कला केंद्राचे प्रमुख | शांतिनिकेतन तत्त्वज्ञान, राष्ट्रीय अभ्यासक्रम |
| 1955 | अमृता शेरगिल यांचे “हळद ग्राइंडर्स” | पहाडी आणि युरोपियन पोस्ट-इंप्रेशनिझमचे संमिश्रण |
| 2010 | एम.एफ. हुसेन यांना कतारचे नागरिकत्व | वादग्रस्ततेमुळे निर्वासित भारताचे “पिकासो” |
6. द्रुतसंदर्भ सारणी – पुरस्कार आणि संस्था
| सन्मान | क्षेत्र | पहिले प्राप्तकर्ते | वर्ष |
|---|---|---|---|
| पद्म विभूषण (कला) | नागरी | नंदलाल बोस | 1954 |
| ललित कला अकादमी | राष्ट्रीय अकादमी | मुख्यालय: नवी दिल्ली | 1954 |
| राष्ट्रीय आधुनिक कला संग्रहालय (एनजीएमए) | संग्रहालय | मुंबई (1954), दिल्ली (1955) | 1954 |
| त्रिवार्षिक-भारत | आंतरराष्ट्रीय कला मेळा | ललित कला अकादमीद्वारे आयोजित | 1968 |
7. एकओळी द्रुत आगमन (आरआरबी पुनरावृत्ती)
- सर्वात प्राचीन खडक कला: भीमबेटका ऑडिटोरियम लेणी, 30,000 BCE.
- अजिंठा चित्रे: कोरड्या चिकणमाती प्लास्टरवर टेम्पेरा तंत्रात रंगवली.
- बाघ लेणी: बाघिनी नदीवर, मध्य प्रदेश येथे स्थित.
- पाल चित्रकला: बहुतेक सचित्र बौद्ध हस्तलिखिते जसे की “अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता”.
- हम्झानामा: १,४०० मोठी चित्रे, अकबराच्या कारकिर्दीत १५ वर्षे घेतली.
- बसावन आणि दसावंत: अकबराचे राजकीय चित्रकार.
- नैनसुख: जसरोता येथील पहाडी महारथी (डोगरा राजे).
- मधुबनी: २००७ मध्ये जीआय-टॅग केलेले; कलाकार: गंगा देवी, महासुंदरी देवी.
- वारली: पांढरे रंगद्रव्य = तांदळाचा पेस्ट + डिंक; तर्पा पाईप नृत्य.
- फड: शाहपुरा (भीलवाडा) च्या जोशी कुटुंबातील पारंपारिक चित्रकार.
- कलमकारी: “कलम” = पेन; मचिलीपट्टणम आणि श्रीकालहस्ती शैली.
- बंगाल शाळा: कंपनी शैलीचा विरोध, वॉश तंत्राचा प्रचार.
- अमृता शेरगिल: “भारताची फ्रिडा काह्लो” म्हणून ओळखले जातात; भारतीय विषय युरोपियन तंत्रासह मिसळले.
- राजा रवि वर्मा: ऑलिओग्राफी वापरणारे पहिले भारतीय; राजा रवि वर्मा प्रेस (लोणावळा) १८९४ सुरू केले.
- प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुप: १९५६ मध्ये विसर्जित; हुसेनची घोड्यांची मालिका सर्वात प्रसिद्ध.
- एनजीएमए दिल्ली: सर्वात मोठा संग्रह = १७,००० कला वस्तू.
- त्रिवार्षिक भारत: दर ३ वर्षांनी आयोजित, ठिकाण = नवी दिल्ली.
8. सराव बहुपर्यायी प्रश्न – रेल्वे पद्धत
नकारात्मक गुण: –⅓ | विवेकाने प्रयत्न करा
-
भीमबेटक्याची खडक निवाऱ्याची जागा कोणत्या डोंगररांगेवर आहे?
A. अरावली B. विंध्य C. सातपुडा D. नीलगिरी -
गुप्त कालखंडातील कोणते लेणे “उडणाऱ्या अप्सरा” चित्रासाठी प्रसिद्ध आहे?
A. अजिंठा १ B. अजिंठा १७ C. अजिंठा २६ D. बाघ ४ -
भारतातील सर्वात प्राचीन सचित्र हस्तलिखित कोणत्या शाळेशी संबंधित आहे?
A. मुघल B. पाल C. जैन D. दख्खन -
“हम्झानामा” चित्रे कोणाच्या राजवटीत रंगवली गेली?
A. बाबर B. हुमायून C. अकबर D. जहांगीर -
टोकदार नाक, अतिरंजित डोळे आणि सोन्याचे पार्श्वभूमी ही वैशिष्ट्ये कोणत्या शैलीची आहेत?
A. मुघल B. जैन (पश्चिम भारतीय) C. पहाडी D. कंपनी -
खालीलपैकी कोण जहांगीर कालखंडातील प्रसिद्ध चित्रकार होते?
A. दसावंत B. उस्ताद मन्सूर C. नैनसुख D. अब्दुस समद -
प्रसिद्ध कांगडा शाळा कोणत्या राज्याशी संबंधित आहे?
A. जम्मू आणि काश्मीर B. उत्तराखंड C. हिमाचल प्रदेश D. सिक्कीम -
मधुबनी चित्रकला पारंपारिकपणे कोणत्या समुदायाद्वारे केली जाते?
A. गोंड B. मंजूषा C. मैथिल ब्राह्मण आणि कायस्थ महिला D. वारली -
कोणती लोक चित्रकला “फड” नावाचा १५–३० फूट लांब कापड स्क्रोल वापरते?
A. पिछवाई B. फड C. कलमकारी D. पट्टचित्र -
वारली चित्रकलेतील पांढरे रंगद्रव्य कोणत्या पदार्थापासून बनवले जाते?
A. चुना + हळद B. तांदळाचा पेस्ट + डिंक C. खडू + अरबी गोंद D. जस्त ऑक्साईड -
“भारत माता” चित्र कोणी तयार केले?
A. नंदलाल बोस B. अबनिंद्रनाथ टागोर C. रवींद्रनाथ टागोर D. राजा रवि वर्मा -
अमृता शेरगिल यांचा जन्म कोठे झाला?
A. मुंबई B. बुडापेस्ट C. शिमला D. पॅरिस -
भारताची पहिली राष्ट्रीय दृश्यकला अकादमी कोणत्या वर्षी स्थापन करण्यात आली?
A. 1947 B. 1950 C. 1954 D. 1965 -
त्रिवार्षिक-भारत कोणाद्वारे आयोजित केले जाते?
A. साहित्य अकादमी B. संगीत नाटक अकादमी C. ललित कला अकादमी D. एनजीएमए -
ओडिशासाठी २००८ मध्ये जीआय टॅग कोणत्या चित्रकला शैलीला मिळाले?
A. पट्टचित्र B. कलमकारी C. फड D. मधुबनी -
“फड” स्क्रोलच्या पारंपारिक चित्रकारांना काय म्हणतात?
A. चित्रकार B. जोशी C. पटुआ D. मंजुषा -
खालीलपैकी कोण “दांडी मार्च” च्या चित्रकलेशी संबंधित आहेत?
A. नंदलाल बोस B. एम.एफ. हुसेन C. एफ.एन. सोझा D. जामिनी रॉय
उत्तरे कळवा (विस्तृत करण्यासाठी क्लिक करा)
1-B 2-B 3-B 4-C 5-B 6-B 7-C 8-C 9-B 10-B 11-B 12-B 13-C 14-C 15-A 16-B 17-A
9. शेवटच्या क्षणाची फसवणूक पत्रक
- ३०k BCE – भीमबेटका सर्वात प्राचीन
- २nd BCE–6th CE – अजिंठा लेणी २९
- अकबर – हम्झानामा १४०० पाने
- जैन – चौरस, सोने, टोकदार नाक
- पहाडी – थंड रंग, नैनसुख
- जीआय टॅग: मधुबनी (२००७), पट्टचित्र (२००८), फड (२०१४)
- संस्था: ललित कला अकादमी १९५४, एनजीएमए १९५४ (मुंबई) आणि १९५५ (दिल्ली)
- त्रिवार्षिक: दर ३ वर्षांनी, नवी दिल्ली
- बंगाल शाळा: स्वदेशी, वॉश तंत्र
- प्रोग्रेसिव्ह ग्रुप: सोझा, हुसेन, राझा → १९४७
- रवि वर्मा प्रेस: ऑलिओग्राफ १८९४, लोणावळा
सारणीची पुनरावृत्ती करा → बहुपर्यायी प्रश्न सोडवा → एकओळी पुन्हा म्हणा = भारतीय चित्रकलेत १०० % गुण!
BETA
