બંગાળના ગવર્નર-જનરલો

1. ગવર્નર-જનરલો અને તેમનું કાર્ય

1.1 ભૂમિકાનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન

• બંગાળના ગવર્નર-જનરલ બ્રિટિશ ભારતના આરંભિક ઔપનિવેશિક સમયગાળા દરમિયાન સૌથી ઊંચી કાર્યપાલિકા સત્તા હતા.
• આ પદ 1773માં રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ ઑફ 1773 હેઠળ સ્થાપિત થયું હતું.
• ગવર્નર-જનરલ જવાબદાર હતા:
  • બંગાળમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના પ્રદેશોનું સંચાલન કરવા માટે.
  • આવક, સૈન્ય અને રાજનૈતિક બાબતોનું સંચાલન કરવા માટે.
  • ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા અને ભારતમાં તેની નીતિઓ અમલમાં મૂકવા માટે.
• આ કાર્યાલય પછીએ સમગ્ર બ્રિટિશ ભારતીય ઉપખંડને આવરી લેવા માટે વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું.
• નોંધ: ગવર્નર-જનરલ 1858 સુધી કંપનીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા, બ્રિટિશ તાજનું નહીં, જ્યારે 1858માં સીધી તાજની શાસન વ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ.

1.2 મુખ્ય ગવર્નર-જનરલો અને તેમના યોગદાન

1.3 મુખ્ય નીતિઓ અને સુધારાઓ

• સ્થાયી વસાહત (1793): કોર્નવૉલિસ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી, તે જમીનના રાજસ્વને સદાકાળ માટે નિશ્ચિત કરતી હતી, જેના કારણેજમીનદારો ઉભર્યા.
• કોર્નવૉલિસ કોડ (1793): રાજસ્વ પદ્ધતિમાં સુધારા કર્યા,વર્તુળાકાર અને રાજસ્વ વસાહતો રજૂ કરી અનેદિવાની અનેનિઝામત પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરી.
• સહાયક સંઘ પદ્ધતિ (1801): વેલેસ્લી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી, તે બ્રિટિશોને સીધી સંઘર્ષણ વિના ભારતીય રાજ્યોને નિયંત્રિત કરવાની મંજૂરી આપતી હતી.
• લેપન સિદ્ધાંત (1848): ડલહૌઝી દ્વારા અમલમાં મૂકાયું, તે બ્રિટિશોને પુરુષ વારસ વિના રાજ્યોને સંઘર્ષણ કરવાની મંજૂરી આપતું હતું.
• રેલવે નીતિ (1853): વેપાર અને સૈનિક હલચલને સરળ બનાવવા માટે રેલવે બાંધકામને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• શિક્ષણ નીતિ (1854): અંગ્રેજી શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપ્યું અનેપ્રેસિડેન્સી કોલેજોની સ્થાપના કરી.

1.4 મહત્વપૂર્ણ તારીખો અને શબ્દો

• રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ 1773: બંગાળના ગવર્નર જનરલના પદની સ્થાપના કરી.
• દિવાની: રાજસ્વ વહીવટ પદ્ધતિ.
• નિઝામત: ન્યાયિક અને સૈનિક વહીવટ પદ્ધતિ.
• સહાયક સંઘ: બ્રિટિશ અને ભારતીય રાજ્યો વચ્ચેનો રાજકીય કરાર.
• લેપન સિદ્ધાંત: પુરુષ વારસ વિના રાજ્યોને સંઘર્ષણ કરવાની નીતિ.
• સિપાઈ બળવો (1857): ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના શાસનનો અંત આવ્યો અને સત્તા બ્રિટિશ ક્રાઉનને હસ્તાંતરિત થઈ.

1.5 વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (SSC, RRB)

• બંગાળનો પ્રથમ ગવર્નર જનરલ કોણ હતો?
  → વોરન હેસ્ટિંગ્સ (1773–1785)

• કયા ગવર્નર જનરલે કાયમી વ્યવસ્થા (Permanent Settlement) રજૂ કરી?
  → લોર્ડ કોર્નવોલિસ (1793)

• કોણે લેપન નીતિ (Doctrine of Lapse) રજૂ કરી?
  → લોર્ડ ડલહૌઝી (1848)

• કયા ગવર્નર જનરલે સિપાઈ બળવા પછી રાજીનામું આપ્યું?
  → લોર્ડ કેનિંગ (1856–1862)

• સહાયક સંધિ પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું હતો?
  → ભારતીય રાજ્યો પર પરોક્ષ નિયંત્રણ દ્વારા બ્રિટિશ પ્રભાવ વિસ્તારવો.

• કયા ગવર્નર જનરલ રેલવે નીતિ માટે જાણીતા છે?
  → લોર્ડ ડલહૌઝી (1853)

• ભારત સરકાર અધિનિયમ 1858 ક્યારે પસાર થયું?
  → 1858 (સિપાઈ બળવા પછી)

• બંગાળના ગવર્નર જનરલની ભૂમિકા શું હતી?
  → બંગાળનું સંચાલન, આવક વ્યવસ્થાપન અને ભારતમાં બ્રિટિશ તાજનું પ્રતિનિધિત્વ.

1.6 ગવર્નર જનરલો વચ્ચેના તફાવતો

1.7 મુખ્ય મુદ્દાઓનો સારાંશ

• બંગાળના ગવર્નર-જનરલ બ્રિટિશ ભારતમાં સર્વોચ્ચ અધિકારી હતા.
• આ પદ ૧૭૭૩માં રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ હેઠળ રચાયું હતું.
• મુખ્ય સુધારાઓમાં પરમેનન્ટ સેટલમેન્ટ,કોર્નવોલિસ કોડ,સબ્સિડિયરી એલાયન્સ, અનેડોક્ટ્રિન ઓફ લેપ્સનો સમાવેશ થાય છે.
• સિપાઈ બળવો (૧૮૫૭) ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના શાસનના અંત તરફ દોરી ગયો.
• ભારત સરકાર અધિનિયમ ૧૮૫૮ દ્વારા સત્તા બ્રિટિશ ક્રાઉનને હસ્તાંતરિત થઈ.