তুমি হয়তো এখন গাড়ী বা ট্ৰাকৰ ড্ৰাইভাৰক ট্ৰাফিক সংকেতত বাহনখন মন্থৰ কৰি থকা দেখা পাইছা। তুমিও প্ৰয়োজন অনুসাৰে ব্ৰেক লগাই তোমাৰ চাইকেলখন মন্থৰ কৰা। তুমি কেতিয়াবা ভাবিছানে কিয় ব্ৰেক লগালে বাহন এখন মন্থৰ হয়? কেৱল বাহনেই নহয়, যিকোনো বস্তু আন এটা বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে গতি কৰোঁতে যদি কোনো বাহ্যিক বল প্ৰয়োগ নকৰা হয় তেন্তে সি মন্থৰ হয়। অৱশেষত সি ৰৈ যায়। তুমি মাটিত এটা চলন্ত বল কিছু সময়ৰ পিছত ৰৈ যোৱা দেখা নাইনে? আমি কলগছৰ ছালত ভৰি দিলে কিয় পিছলি পৰো (চিত্ৰ ৯.১)? মসৃণ আৰু ভিজা মজিয়াত খোজ কঢ়া কিয় কঠিন?

চিত্ৰ ৯.১ : কলগছৰ ছালত ভৰি দিলে এটা ল’ৰা পৰি যায়

তুমি এই অধ্যায়ত এনে প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পাবা।

৯.১ ঘৰ্ষণ বল

কাৰ্য্যকলাপ ৯.১

এখন মেজৰ ওপৰত কিতাপ এখন হালধিকৈ ঠেলি দিয়া [চিত্ৰ ৯.২(ক)]। তুমি লক্ষ্য কৰিবা যে কিছু দূৰ গৈ সি ৰৈ যায়। কিতাপখন বিপৰীত দিশৰ পৰা ঠেলি এই কাৰ্য্যকলাপটো পুনৰাবৃত্তি কৰা [চিত্ৰ ৯.২, (খ)]। কিতাপখন এইবাৰো ৰৈ যায়নে? তুমি এটা ব্যাখ্যা ভাবিব পাৰানে? আমি ক’ব পাৰোনে যে কিতাপখনৰ গতিক বিৰোধিতা কৰি এটা বল ক্ৰিয়া কৰিব লাগিব? এই বলটোক ঘৰ্ষণ বল বোলে।

(ক)

(খ)

চিত্ৰ ৯.২ (ক), (খ): কিতাপ আৰু মেজৰ পৃষ্ঠৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিক ঘৰ্ষণে বিৰোধিতা কৰে

তুমি দেখিলা যে যদি তুমি বাওঁফালে বল প্ৰয়োগ কৰা, ঘৰ্ষণে সোঁফালে ক্ৰিয়া কৰে। যদি তুমি সোঁফালে বল প্ৰয়োগ কৰা, ঘৰ্ষণে বাওঁফালে ক্ৰিয়া কৰে। দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে বলটোৱে কিতাপখনৰ গতিক বিৰোধিতা কৰে। ঘৰ্ষণ বলটোৱে সদায় প্ৰয়োগ কৰা বলক বিৰোধিতা কৰে।

ওপৰৰ কাৰ্য্যকলাপত, ঘৰ্ষণ বলটোৱে কিতাপখনৰ পৃষ্ঠ আৰু মেজখনৰ পৃষ্ঠৰ মাজত ক্ৰিয়া কৰে।

সকলো পৃষ্ঠৰ বাবে ঘৰ্ষণ একে নেকি? ই পৃষ্ঠবোৰৰ মসৃণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰেনে? আহি চাওঁ আহক।

৯.২ ঘৰ্ষণক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ

কাৰ্য্যকলাপ ৯.২

এটা ইটাৰ চাৰিওফালে ডোৰ এডাল বান্ধি দিয়া। স্প্ৰিং তৰাজুৰে ইটাটো টানি লোৱা (চিত্ৰ ৯.৩)। তোমাক কিছু বল প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব। ইটাটো যেতিয়া অলপ লৰচৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, স্প্ৰিং তৰাজুৰ পাঠটো টোকা কৰি ৰাখা। ইটাটোৰ পৃষ্ঠ আৰু মজিয়াৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ বলৰ পৰিমাণ ইয়াত পোৱা যায়।

চিত্ৰ ৯.৩ : স্প্ৰিং তৰাজুৰে এটা ইটা টনা হৈছে

এতিয়া ইটাটোৰ চাৰিওফালে পলিথিনৰ টুকুৰা এটা মেৰিয়াই দি কাৰ্য্যকলাপটো পুনৰাবৃত্তি কৰা। তুমি ওপৰৰ দুয়োটা ক্ষেত্ৰত স্প্ৰিং তৰাজুৰ পাঠত কোনো পাৰ্থক্য লক্ষ্য কৰানে? এই পাৰ্থক্যৰ কাৰণ কি হ’ব পাৰে? ইটাটোৰ চাৰিওফালে চটৰ বেগৰ টুকুৰা এটা মেৰিয়াই দি এই কাৰ্য্যকলাপটো পুনৰাবৃত্তি কৰা। তুমি কি লক্ষ্য কৰা?

স্প্ৰিং তৰাজু

স্প্ৰিং তৰাজু হৈছে এটা বস্তুৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বল জুখিবলৈ ব্যৱহৃত এক সঁজুলি। ইয়াত কুণ্ডলীকৃত স্প্ৰিং এটা থাকে যিয়ে বল প্ৰয়োগ কৰিলে টানি যায়। স্প্ৰিংটোৰ টনা যোৱাটো এটা ডিগ্ৰীযুক্ত স্কেলত চলা পইণ্টাৰ এটাই জোখে। স্কেলৰ পাঠটোৱে বলৰ পৰিমাণ দিয়ে।

কাৰ্য্যকলাপ ৯.৩

এখন মসৃণ মজিয়া বা মেজত এটা ঢালু সমতল তৈয়াৰ কৰা। তুমি ইটা বা কিতাপেৰে ঠেকা দিয়া কাঠৰ ফলক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰা [চিত্ৰ ৯.৪ (ক)]। ঢালু সমতলৰ যিকোনো বিন্দু $A$ত কলমেৰে চিন দিয়া। এতিয়া সেই বিন্দুৰ পৰা এটা পেন্সিল চেলটো তললৈ নামি আহক দিয়া। ৰৈ যোৱাৰ আগতে ই মেজখনৰ ওপৰত কিমান দূৰ যায়? দূৰত্বটো টোকা কৰি ৰাখা। এতিয়া মেজখনৰ ওপৰত কাপোৰৰ টুকুৰা এখন পাৰি দিয়া। নিশ্চিত কৰা যে কাপোৰখনত কোনো ভাঁজ নাই। কাৰ্য্যকলাপটো পুনৰ চেষ্টা কৰা [চিত্ৰ ৯.৪ (খ)]।

(ক)

(খ)

চিত্ৰ ৯.৪ : পেন্সিল চেলে বিভিন্ন পৃষ্ঠত বিভিন্ন দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে

মেজখনৰ ওপৰত বালিৰ পাতল স্তৰ এটা পাৰি দি এই কাৰ্য্যকলাপটো পুনৰাবৃত্তি কৰা। সমগ্ৰ কাৰ্য্যকলাপটোত একে ঢাল বজাই ৰাখিবা।

কোনটো ক্ষেত্ৰত অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বটো আটাইতকৈ কম? প্ৰতিবাৰে পেন্সিল চেলটোৱে অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব কিয় বেলেগ বেলেগ। কাৰণটো বিচাৰিবলৈ চেষ্টা কৰা। ফলাফলটো আলোচনা কৰা। চেলটোৱে গতি কৰা পৃষ্ঠৰ প্ৰকৃতিয়ে অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰেনে?

চেলটোৰ পৃষ্ঠৰ মসৃণতাইও ইয়াৰ দ্বাৰা অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰেনে?

মই চেলটোৰ চাৰিওফালে ছেণ্ডপেপাৰৰ টুকুৰা এটা মেৰিয়াই দি কাৰ্য্যকলাপটো চেষ্টা কৰিম।

দুটা সংস্পৰ্শত থকা পৃষ্ঠৰ অনিয়মিতাবোৰৰ বাবে ঘৰ্ষণৰ সৃষ্টি হয়। যিবোৰ পৃষ্ঠ অতি মসৃণ যেন লাগে, সিবোৰতো সৰু সৰু অসংখ্য অনিয়মিতা থাকে (চিত্ৰ ৯.৫)। দুয়োটা পৃষ্ঠৰ অনিয়মিতাবোৰ ইটোৱে সিটোত সোমাই পৰে। যেতিয়া আমি যিকোনো পৃষ্ঠ লৰচৰ কৰাবলৈ চেষ্টা কৰোঁ, তেতিয়া আন্তঃআলিঙ্গন অতিক্ৰম কৰিবলৈ আমি বল এটা প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব। খহটা পৃষ্ঠত, অধিক সংখ্যক অনিয়মিতা থাকে। গতিকে যদি খহটা পৃষ্ঠ জড়িত থাকে, ঘৰ্ষণ বলটো বেছি হয়।

চিত্ৰ ৯.৫ : পৃষ্ঠৰ অনিয়মিতা

আমি দেখো যে দুয়োটা পৃষ্ঠৰ অনিয়মিতাবোৰৰ আন্তঃআলিঙ্গনৰ বাবে ঘৰ্ষণৰ সৃষ্টি হয়। ই স্পষ্ট যে যদি দুয়োটা পৃষ্ঠক টানকৈ হেঁচা দিয়া হয়, ঘৰ্ষণ বলটো বৃদ্ধি পাব। তুমি এটা চাটাই টানি লৈ ইয়াক অনুভৱ কৰিব পাৰা যেতিয়া তাত কোনো বহি থকা নাই, আৰু যেতিয়া এজন ব্যক্তি তাত বহি আছে।

চিত্ৰ ৯.৬ : বাকচটো চলাই ৰাখিবলৈ তোমাক ঠেলি দিব লাগিব

শেষবাৰৰ অভিজ্ঞতা সোঁৱৰা যেতিয়া তুমি এটা গধুৰ বাকচ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লৈ গৈছিলা (চিত্ৰ ৯.৬)। যদি তোমাৰ তেনে কোনো অভিজ্ঞতা নাই, এতিয়া সেই অভিজ্ঞতা লাভ কৰা। কি সহজ - বাকচটো স্থিৰ অৱস্থাৰ পৰা লৰচৰ কৰোৱা, নে ইয়াক গতিশীল অৱস্থাত লৰচৰ কৰোৱা?

এটা বস্তু স্থিৰ অৱস্থাৰ পৰা লৰচৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ মুহূৰ্তত ঘৰ্ষণ অতিক্ৰম কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বলটো হৈছে স্থিতি ঘৰ্ষণৰ পৰিমাপ। আনহাতে, বস্তুটো একে গতিত চলাই ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বলটো হৈছে পিছলি ঘৰ্ষণৰ পৰিমাপ।

যেতিয়া বাকচটো পিছলিবলৈ আৰম্ভ কৰে, ইয়াৰ পৃষ্ঠৰ সংস্পৰ্শ বিন্দুবোৰে মজিয়াৰ সংস্পৰ্শ বিন্দুবোৰত সোমাই পৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় নাপায়। গতিকে, পিছলি ঘৰ্ষণটো স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ অলপ সৰু আৰু তুমি দেখিবা যে ইতিমধ্যে গতিশীল বাকচটো লৰচৰ কৰোৱাতকৈ আৰম্ভ কৰোৱাটো কিছু সহজ।

৯.৩ ঘৰ্ষণ : এটা প্ৰয়োজনীয় অমঙ্গল

এতিয়া তোমাৰ কিছু অভিজ্ঞতা সোঁৱৰা। এটা কুলহ (মাটিৰ পাত্ৰ) বা এটা গিলাছ ধৰাটো সহজ নে? ধৰা গিলাছটোৰ বাহিৰৰ পৃষ্ঠত ঘিঁউ লাগি আছে, বা তাত ৰান্ধনী তেলৰ পাতল স্তৰ আছে; ইয়াক ধৰাটো সহজ নে বেছি কঠিন হ’ব? ভাবি চোৱা: যদি ঘৰ্ষণ নাথাকিলে গিলাছটো ধৰাটো সম্ভৱ হ’লহেতেননে?

ভিজা বোকাময় ট্ৰেক বা ভিজা মাৰ্বল মজিয়াত খোজ কঢ়াটো কিমান কঠিন তাকো সোঁৱৰা। যদি ঘৰ্ষণ নাথাকিলহেতেন, তুমি খোজ কাঢ়িব পাৰিলাহেতেননে ভাবিব পাৰানে?

ঘৰ্ষণ নাথাকিলে তুমি কলম বা পেন্সিলেৰে লিখিব নোৱাৰিলাহেতেন। যেতিয়া তোমাৰ শিক্ষকজনে ব্লেকবৰ্ডত খড়ীৰে লিখি আছে, ইয়াৰ খহটা পৃষ্ঠই কিছু খড়ী কণা ঘঁহি উলিয়াই আনে যিবোৰ ব্লেকবৰ্ডত লাগি থাকে

চিত্ৰ ৯.৭: ঘৰ্ষণৰ বাবে এটা খিল দেৱালত পোতা থাকে

খড়ী আৰু বৰ্ডৰ মাজত ঘৰ্ষণ নাথাকিলে এইটো হ’ব পাৰিলেহেতেননে?

যদি ঘৰ্ষণ নাথাকিলহেতেন, এটা বস্তু গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে সি কেতিয়াও নৰ’লহেতেন। যদি অটোমোবাইলবোৰৰ টায়াৰ আৰু ৰাস্তাৰ মাজত ঘৰ্ষণ নাথাকিলহেতেন, সিবোৰ আৰম্ভ কৰা, ৰখোৱা বা গতিৰ দিশ সলনি কৰিবলৈ ঘূৰোৱা সম্ভৱ নহ’লহেতেন। তুমি দেৱালত খিল এটা পুতি (চিত্ৰ ৯.৭) বা গাঁঠি এটা বান্ধিব নোৱাৰিলাহেতেন। ঘৰ্ষণ নোহোৱাকৈ কোনো ভৱন নিৰ্মাণ কৰিব পৰা নগ’লহেতেন।

চিত্ৰ ৯.৮ : ঘৰ্ষণৰ বাবে জোতাৰ তলি ছিগি যায়

আনহাতে, ঘৰ্ষণ এটা অমঙ্গলো। ইয়াৰ দ্বাৰা পদাৰ্থবোৰ ছিগি যায়, সেয়া স্ক্ৰু হওক, বল বেয়াৰিং হওক বা জোতাৰ তলি হওক (চিত্ৰ ৯.৮)। তুমি ৰেলৱে ষ্টেচনত ফুট ওভাৰব্ৰিজৰ ছিগি যোৱা খোজবোৰ দেখা পাইছা নিশ্চয়।

ঘৰ্ষণে তাপো উৎপন্ন কৰিব পাৰে। কেইমিনিটমানৰ বাবে জোৰেৰে তোমাৰ হাতৰ তলুৱা দুখন ঘঁহা (চিত্ৰ ৯.৯)। কেনে লাগে? যেতিয়া তুমি এডাল মেচষ্টিক খহটা পৃষ্ঠৰ বিৰুদ্ধে ঘঁহা, ই জ্বলি উঠে (চিত্ৰ ৯.১০)।

তুমি লক্ষ্য কৰিছা যে মিক্সাৰৰ জাৰটো গৰম হৈ পৰে যেতিয়া ইয়াক কেইমিনিটমান চালিত কৰা হয়

চিত্ৰ ৯.৯: হাতৰ তলুৱা ঘঁহিলে গৰম অনুভৱ হয়

যিবোৰত ঘৰ্ষণে

চিত্ৰ ৯.১০ : মেচষ্টিক ঘঁহিলে ঘৰ্ষণৰ দ্বাৰা জুই ওলায়

তাপ উৎপন্ন কৰে, তেনে বিভিন্ন উদাহৰণ তুমি দিব পাৰা। প্ৰকৃততে, যেতিয়া এটা যন্ত্ৰ চলোৱা হয়, উৎপন্ন হোৱা তাপই শক্তিৰ বহু অপচয় ঘটায়। আমি পৰৱৰ্তী অংশত ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰাৰ উপায়বোৰ আলোচনা কৰিম।

৯.৪ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি আৰু হ্ৰাস কৰা

তুমি আগৰ অংশত দেখিছা, কিছুমান পৰিস্থিতিত ঘৰ্ষণ বাঞ্ছনীয়।

তুমি কেতিয়াবা ভাবিছানে কিয় তোমাৰ জোতাৰ তলিখন খাঁজকটা [চিত্ৰ ৯.১১ (ক)]? ইয়াক কৰা হয় জোতাবোৰে মজিয়াত ভাল খামুচি ধৰিবলৈ, যাতে তুমি নিৰাপদে চলাচল কৰিব পাৰা। একেদৰে, গাড়ী, ট্ৰাক আৰু বুলডজাৰবোৰৰ খাঁজকটা টায়াৰবোৰে মাটিৰ সৈতে ভাল খামুচি দিয়ে।

(ক)

(খ) চিত্ৰ ৯.১১ : (ক) জোতাৰ তলি আৰু (খ) টায়াৰবোৰ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ খাঁজকটা

আমি ইচ্ছাকৃতভাৱে চাইকেল আৰু অটোমোবাইলবোৰৰ ব্ৰেক ব্যৱস্থাত ব্ৰেক পেড ব্যৱহাৰ কৰি ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰোঁ। যেতিয়া তুমি চাইকেল চলাই আছা, ব্ৰেক পেডবোৰে চকাবোৰক স্পৰ্শ নকৰে। কিন্তু যেতিয়া তুমি ব্ৰেক লিভাৰটো হেঁচা দিয়া, এই পেডবোৰে ৰিমৰ গতিক ঘৰ্ষণৰ বাবে ৰোধ কৰে। চকাটো লৰচৰ কৰা বন্ধ কৰে। তুমি হয়তো দেখিছা যে কাবাডী খেলুৱৈসকলে প্ৰতিপক্ষক ভালদৰে খামুচি ধৰিবলৈ হাতত মাটি ঘঁহে। জিমনাষ্টসকলে ভাল খামুচিৰ বাবে ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ হাতত কিছু খহটা পদাৰ্থ লগায়। কিন্তু কিছুমান পৰিস্থিতিত, ঘৰ্ষণ অবাঞ্ছনীয় আৰু আমি ইয়াক হ্ৰাস কৰিব বিচাৰো।

তুমি কেৰম বৰ্ডত (চিত্ৰ ৯.১২) কিয় সূক্ষ্ম গুড়ি ছটিয়াই দিয়া? তুমি লক্ষ্য কৰিছা যে যেতিয়া দুৱাৰৰ কব্জাত তেলৰ কেইটোপাল ঢালি দিয়া হয়, দুৱাৰখন সৰলভাৱে চলে। চাইকেল আৰু মটৰ মেকানিকে এই যন্ত্ৰবোৰৰ চলন্ত অংশবোৰৰ মাজত গ্ৰীজ ব্যৱহাৰ কৰে। ওপৰৰ সকলো ক্ষেত্ৰতে, আমি

চিত্ৰ ৯.১২ : ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিবলৈ কেৰম বৰ্ডত গুড়ি ছটিওৱা হয়

কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিব বিচাৰো। যেতিয়া তেল, গ্ৰীজ বা গ্ৰেফাইট যন্ত্ৰৰ চলন্ত অংশৰ মাজত লগোৱা হয়, তাত পাতল স্তৰ এটা গঠন হয় আৰু চলন্ত পৃষ্ঠবোৰে পোনপটীয়াকৈ ইটোৱে সিটোত ঘঁহনি নাখায় (চিত্ৰ ৯.১৩)। অনিয়মিতাবোৰৰ আন্তঃআলিঙ্গন বহু পৰিমাণে ৰোধ কৰা হয়। গতি সৰল হয়। যিবোৰ পদাৰ্থই ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰে, তাক লুব্ৰিকেণ্ট বোলে। কিছুমান যন্ত্ৰত, লুব্ৰিকেণ্ট হিচাপে তেল ব্যৱহাৰ কৰাটো উপযুক্ত নহ’ব পাৰে। চলন্ত অংশবোৰৰ মাজত এটা এয়াৰ কুচন ব্যৱহাৰ কৰি ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰা হয়।

চিত্ৰ ৯.১৩ : লুব্ৰিকেণ্টৰ ক্ৰিয়া

আমি পৃষ্ঠবোৰ পলিচ কৰি বা ডাঙৰ পৰিমাণৰ লুব্ৰিকেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰি ঘৰ্ষণ শূণ্যলৈ হ্ৰাস কৰিব পাৰোনে?

ঘৰ্ষণক কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰোৱা সম্ভৱ নহয়। কোনো পৃষ্ঠই সম্পূৰ্ণ মসৃণ নহয়।

কিছু অনিয়মিতা সদায় থাকে।

৯.৫ চকাই ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰে

তুমি নিশ্চয় এটাচি আৰু আন সা-সামগ্ৰীৰ লগত ৰ’লাৰ লগোৱা দেখা পাইছা। এটা শিশুৱেও এনে সা-সামগ্ৰী টানি ল’ব পাৰে (চিত্ৰ ৯.১৪)। ইয়াৰ কাৰণ কি? আহি চাওঁ আহক।

চিত্ৰ ৯.১৪ : গড়ালে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস হয়

কাৰ্য্যকলাপ ৯.৪

কেইটামান নলাকাৰ আকৃতিৰ পেন্সিল লোৱা। সিবোৰক মেজত ইটোৰ সমান্তৰালকৈ ৰাখি দিয়া। তাৰ ওপৰত এখন ডাঠ কিতাপ ৰাখি দিয়া (চিত্ৰ ৯.১৫)। এতিয়া কিতাপখন ঠেলি দিয়া। তুমি লক্ষ্য কৰিবা যে কিতাপখন লৰচৰ কৰাৰ লগে লগে পেন্সিলবোৰ গড়ালি যায়। তুমি এই ধৰণে কিতাপখন লৰচৰ কৰাটো ইয়াক পিছলোৱাতকৈ সহজ বুলি অনুভৱ কৰানে? তুমি ভাবানে যে কিতাপখনৰ গতিৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ হ্ৰাস পাইছে? তুমি গধুৰ যন্ত্ৰপাতিৰ তলত কাঠৰ গুৰি ৰাখি লৰচৰ কৰোৱা দেখা নাইনে?

চিত্ৰ ৯.১৫ : ৰ’লাৰৰ ওপৰত কিতাপখনৰ গতি

যেতিয়া এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে গড়ালি যায়, ইয়াৰ গতিৰ বিৰুদ্ধে থকা প্ৰতিৰোধক গড়ালি ঘৰ্ষণ বোলে। গড়ালিলে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰে। এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ ওপৰেৰে গড়ালি নিয়া সদায় পিছলি নিয়াতকৈ সহজ। সেয়েহে ৰ’লাৰ লগোৱা সা-সামগ্ৰী টানি নিয়া সুবিধাজনক। তুমি এতিয়া বুজিব পাৰানে কিয় চকাক মানৱজাতিৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ আৱিষ্কাৰ বুলি কোৱা হয়?

গড়ালি ঘৰ্ষণ পিছলি ঘৰ্ষণতকৈ সৰু হোৱা হেতুকে, বল বেয়াৰিং ব্যৱহাৰ কৰি পিছলিক গড়ালিৰ দ্বাৰা প্ৰতিস্থাপন কৰা হয় বেছিভাগ যন্ত্ৰত। সাধাৰণ উদাহৰণ হৈছে চিলিং ফেন আৰু চাইকেলৰ হাব আৰু এক্সলৰ মাজত বল বেয়াৰিং ব্যৱহাৰ (চিত্ৰ ৯.১৬)।

চিত্ৰ ৯.১৬ : বল বেয়াৰিঙে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰে

৯.৬ তৰল ঘৰ্ষণ

তুমি জানা যে বায়ু অতি পাতল আৰু তনু। তথাপি ইয়াৰ মাজেৰে গতি কৰা বস্তুবোৰৰ ওপৰত ই ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে। একেদৰে, পানী আৰু আন তৰলবোৰে ইয়াৰ মাজেৰে বস্তু গতি কৰোঁতে ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে। বিজ্ঞানত, গেছ আৰু তৰলৰ সাধাৰণ নাম হৈছে তৰল। গতিকে আমি ক’ব পাৰো যে তৰলবোৰে ইয়াৰ মাজেৰে গতি কৰা বস্তুবোৰৰ ওপৰত ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে।

তৰলবোৰে প্ৰয়োগ কৰা ঘৰ্ষণ বলক ড্ৰেগও বোলে।

তৰল এটাৰ মাজত থকা বস্তু এটাৰ ওপৰত ঘৰ্ষণ বলটো তৰলটোৰ সাপেক্ষে ইয়াৰ গতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ঘৰ্ষণ বলটো বস্তুটোৰ আকৃতি আৰু তৰলটোৰ প্ৰকৃতিয়েও নিৰ্ভৰ কৰে।

ই স্পষ্ট যে যেতিয়া বস্তুবোৰ তৰলৰ মাজেৰে গতি কৰে, তেতিয়া সিহঁতে ইয়াৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা ঘৰ্ষণ অতিক্ৰম কৰিব লাগিব। এই প্ৰক্ৰিয়াত সিহঁতে শক্তি হেৰুৱায়। গতিকে, ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। সেয়েহে, বস্তুবোৰক বিশেষ আকৃতি দিয়া হয়। তুমি ভাবানে বিজ্ঞানীসকলে এই বিশেষ আকৃতিবোৰৰ বাবে ইংগিত ক’ৰ পৰা পায়? নিশ্চয় প্ৰকৃতিৰ পৰা। চৰাই আৰু মাছবোৰে সদায় তৰলৰ মাজত চলাচল কৰিব লাগিব। ঘৰ্ষণ অতিক্ৰম কৰাত কম শক্তি হেৰুৱাবলৈ সিহঁতৰ দেহবোৰৰ আকৃতি বিবৰ্তিত হৈছে। বিমান এটাৰ আকৃতি ভালদৰে চোৱা (চিত্ৰ ৯.১৭)। তুমি ইয়াৰ আকৃতি আৰু চৰাই এটাৰ আকৃতিৰ মাজত কোনো সাদৃশ্য পোৱানে? প্ৰকৃততে, সকলো বাহনক তৰল ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰা আকৃতি দিয়া হয়।

চিত্ৰ ৯.১৭ : বিমান আৰু চৰাইৰ আকৃতিৰ সাদৃশ্য

মূল শব্দাৱলী

বল বেয়াৰিং

ড্ৰেগ

তৰল ঘৰ্ষণ

ঘৰ্ষণ

আন্তঃআলিঙ্গন

লুব্ৰিকেণ্ট

গড়ালি ঘৰ্ষণ

পিছলি ঘৰ্ষণ

স্থিতি ঘৰ্ষণ

তোমাৰ বাবে এটা ধাঁধা

কিছুমান পৰিস্থিতিত, মই গতিক বিৰোধিতা কৰো আন পৰিস্থিতিত, মই গতিক সহজ কৰো কিন্তু, মই সদায় দুটা চলন্ত পৃষ্ঠৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিক বিৰোধিতা কৰো।

কিছু লুব্ৰিকেণ্ট লগাই দিয়া, মই তাত সৰু হৈ পৰো।

চলন্ত পৃষ্ঠবোৰ খহটা কৰা মই গতিক কঠিন কৰো।

মই হ’ব পাৰো-

স্থিতি, পিছলি বা গড়ালি

কিন্তু যেতিয়াই দুটা পৃষ্ঠ গতিশীল হয় মই সদায় তাত থাকো,

কওঁচোন মই কোন!

তুমি কি শিকিলা

• ঘৰ্ষণে সংস্পৰ্শত থকা দুটা পৃষ্ঠৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিক বিৰোধিতা কৰে। ই দুয়োটা পৃষ্ঠত ক্ৰিয়া কৰে।
• ঘৰ্ষণ সংস্পৰ্শত থকা পৃষ্ঠবোৰৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• দিয়া যোৰা পৃষ্ঠৰ বাবে ঘৰ্ষণ সেই পৃষ্ঠবোৰৰ মসৃণতাৰ অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• ঘৰ্ষণ দুয়োটা পৃষ্ঠই কিমান টানকৈ ইটোৱে সিটোক হেঁচি ধৰে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• আমি স্থিৰ বস্তু এটা লৰচৰ কৰাবলৈ চেষ্টা কৰোঁতেই স্থিতি ঘৰ্ষণ ক্ৰিয়া কৰে।
• এটা বস্তু আন এটাৰ ওপৰেৰে পিছলি যাওঁতেই পিছলি ঘৰ্ষণ ক্ৰিয়া কৰে।
• পিছলি ঘৰ্ষণ স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ সৰু।
• আমাৰ বহুতো কাৰ্য্যকলাপৰ বাবে ঘৰ্ষণ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
• পৃষ্ঠখন খহটা কৰি ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰিব পাৰি।
• জোতাৰ তলি আৰু বাহনৰ টায়াৰবোৰ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ খাঁজকটা।
• ঘৰ্ষণ কেতিয়াবা অবাঞ্ছনীয়।
• লুব্ৰিকেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰি ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিব পাৰি।
• যেতিয়া এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ ওপৰেৰে গড়ালি যায়, গড়ালি ঘৰ্ষণ ক্ৰিয়া কৰে। গড়ালি ঘৰ্ষণ পিছলি ঘৰ্ষণতকৈ সৰু।
• বহুতো যন্ত্ৰত, বল বেয়াৰিং ব্যৱহাৰ কৰি ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰা হয়।
• তৰলত গতি কৰা বস্তুবোৰক উপযুক্ত আকৃতি দি তৰল ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিব পাৰি।

অনুশীলনী

১. খালী ঠাই পূৰ কৰা।

(ক) ঘৰ্ষণে ইটোৱে সিটোৰ সৈতে সংস্পৰ্শত থকা পৃষ্ঠবোৰৰ মাজৰ _______________________ক বিৰোধিতা কৰে।

(খ) ঘৰ্ষণ পৃষ্ঠবোৰৰ _______________________ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

(গ) ঘৰ্ষণে _______________________ উৎপন্ন কৰে।

(ঘ) কেৰম বৰ্ডত গুড়ি ছটিয়াই দিলে _______________________ঘৰ্ষণ।

(ঙ) পিছলি ঘৰ্ষণ স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ _______________________।

২. গড়ালি, স্থিতি আৰু পিছলি ঘৰ্ষণৰ বলবোৰ ক্ৰমহ্ৰাসমান শৃংখলাত সজাবলৈ চাৰিজন শিশুক কোৱা হৈছিল। তেওঁলোকৰ সজ্জা তলত দিয়া হৈছে। শুদ্ধ সজ্জাটো বাছি উলিওৱা।

(ক) গড়ালি, স্থিতি, পিছলি

(খ) গড়ালি, পিছলি, স্থিতি

(গ) স্থিতি, পিছলি, গড়ালি

(ঘ) পিছলি, স্থিতি, গড়ালি

৩. আলিদাই তাইৰ খেলনা গাড়ীখন শুকান মাৰ্বল মজিয়া, ভিজা মাৰ্বল মজিয়া, বাতৰি কাকত আৰু মজিয়াত পাৰি দিয়া টাৱেলৰ ওপৰত চলায়। বিভিন্ন পৃষ্ঠত গাড়ীখনৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা ঘৰ্ষণ বলৰ ক্ৰমবৰ্ধমান শৃংখলা হ’ব

(ক) ভিজা মাৰ্বল মজিয়া, শুকান মাৰ্বল মজিয়া, বাতৰি কাকত আৰু টাৱেল।

(খ) বাতৰি কাকত, টাৱেল, শুকান মাৰ্বল মজিয়া, ভিজা মাৰ্বল মজিয়া।

(গ) টাৱেল, বাতৰি কাকত, শুকান মাৰ্বল মজিয়া, ভিজা মাৰ্বল মজিয়া।

(ঘ)