B.2 రాజపుట్ రాజ్యాలు

1. రాజపుట్ రాష్ట్ర మూలం మరియు విస్తరణ

• మూలం: రాజపుట్లు అనేది 6వ శతాబ్దం CEలో ప్రధానంగా ఇండో-గంగా మైదానాలు మరియు రాజస్థాన్‌లో ఎదిగిన యోధ వర్గం.
• జాతి: వారు ప్రధానంగా క్షత్రియ మూలాన్ని కలిగి ఉండగా, కొంతమంది ఇండో-ఆర్యులు, ఇండో-స్కితులు మరియు ఇండో-గ్రీకులు కూడా ఉన్నారు.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • వీరత్వం మరియు యుద్ధ నైపుణ్యం
  • ధర్మం మరియు శౌర్యానికి కఠినంగా పాటుపడటం
  • సంపదకు ప్రధాన మూలంగా భూమి
• విస్తరణ:
  • రాజపుట్లు 8వ శతాబ్దం CE నాటికి స్వతంత్ర రాజ్యాలను స్థాపించారు.
  • వారు ముస్లిం ఆక్రమణలను తిప్పికొట్టారు మరియు స్థానిక పాలకులతో మైత్రులను ఏర్పరచారు.
  • వారి రాజ్యాలు తరచుగా విభజించబడ్డాయి, ప్రతి పాలక వంశం ఆధిపత్యం కోసం పోటీ పడింది.

2. ఢిల్లీ చౌహాన్లు

• రాజధాని: అజ్మీర్, తరువాత ఢిల్లీ
• ప్రధాన పాలకులు:
  • వాసుదేవ్ (11వ శతాబ్దం): అజ్మీర్‌లో చౌహాన్ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.
  • పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ (1191 CE): తరైన్ యుద్ధంలో గౌర్ మహ్మద్‌తో పోరాడాడు.
• ప్రాముఖ్యత:
  • ఢిల్లీ సుల్తానుల ఉద్భవంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
  • రెండవ తరైన్ యుద్ధంలో (1192 CE) వారి ఓటమి ఉత్తర భారతదేశంలో రాజపుట్ శక్తి పతనాన్ని సూచించింది.
• ముఖ్య తేదీలు:
  • 1191 CE: మొదటి తరైన్ యుద్ధం
  • 1192 CE: రెండవ తరైన్ యుద్ధం

3. గుహిలాలు/సిసోదియాలు మేవాడ్

• రాజధాని: చిత్తోర్‌గఢ్
• ప్రధాన పాలకులు:
  • రాణా కుంభా (1438–1468 CE): ఢిల్లీ సుల్తానులతో పోరాడి మేవాడ్ ప్రాంతాన్ని విస్తరించాడు.
  • రాణా సంగా (1509–1527 CE): ముఘల్ దండయాత్రలను తిప్పికొట్టిన శక్తివంతుడైన రాజపుట్ పాలకుడు.
• ప్రాముఖ్యత:
  • విదేశీ దండయాత్రలను ఎదిరించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందారు.
  • ఖాన్వా యుద్ధంలో (1527 CE) రాణా సంగా బాబర్ చేతిలో ఓడిపోవడంతో మేవాడ్ స్వాతంత్ర్యం ముగిసింది.
• ముఖ్య తేదీలు:
  • 1438–1468 CE: రాణా కుంభా పాలన
  • 1527 CE: ఖాన్వా యుద్ధం

4. చందేలాలు బుండేల్‌ఖండ్

• రాజధాని: ఖజురాహో
• ప్రధాన పాలకులు:
  • ధంగ (9వ శతాబ్దం CE): బుండేల్‌ఖండ్‌లో చందేలాలను స్థాపించాడు.
  • యశోవర్మన్ (950–975 CE): ఖజురాహో దేవాలయాల నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి.
  • రాజా పర్మాల్ (12వ శతాబ్దం): తన సైనిక ప్రయాణాలకు, కళా-సంస్కృతి పోషణకు ప్రసిద్ధి.
• ప్రాముఖ్యత:
  • ఖజురాహో దేవాలయాల వంటి వాస్తు విజయాలకు ప్రసిద్ధి.
  • ఢిల్లీ సుల్తానుల దండయాత్రలు, తరువాత ముఘలుల దాడుల వల్ల పతనమయ్యారు.
• ముఖ్య తేదీలు:
  • 950–975 CE: యశోవర్మన్ పాలన
  • 12వ శతాబ్దం CE: సుల్తానుల దండయాత్రల వల్ల పతనం

5. మాల్వా పరమారులు

• రాజధాని: ధార్, మండూ
• ప్రధాన పాలకులు:
  • భోజ్ దేవ్ (910–957 CE): కళలకు, సంస్కృతికి పెద్ద పీట వేసిన ప్రముఖ పాలకుడు.
  • మాలదేవ్ (11వ శతాబ్దం CE): చౌహానులపై, తరువాత ఢిల్లీ సుల్తానులపై యుద్ధాలు చేశాడు.
• ప్రాముఖ్యత:
  • సాంస్కృతిక, వాస్తు కృషులకు ప్రసిద్ధి.
  • 13వ శతాబ్దంలో వారి రాజ్యాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానులు క్రమంగా ఆక్రమించారు.
• ముఖ్య తేదీలు:
  • 910–957 CE: భోజ్ దేవ్ పాలన
  • 13వ శతాబ్దం CE: సుల్తానుల దండయాత్రల వల్ల పతనం

6. గుజరాత్ సోలంకులు

• రాజధాని: పాటణ్
• ప్రధాన పాలకులు:
  • మూలరాజ (1024–1064 CE): గుజరాత్‌లో సోలంకి వంశాన్ని స్థాపించాడు.
  • లక్ష్మణ్‌ దేవ్ (1154–1172 CE): తన సైనిక ప్రయాణాలకు, లక్ష్మణ్ దేవాలయ నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి.
• ప్రాముఖ్యత:
  • సముద్ర వాణిజ్యం, సాంస్కృతిక సాధనలలో ప్రముఖంగా నిలిచారు.
  • ఢిల్లీ సుల్తానుల దండయాత్రలు, తరువాత మొఘలుల దాడుల వల్ల పతనమయ్యారు.
• ముఖ్య తేదీలు:
  • 1024–1064 CE: మూలరాజ పాలన
  • 1154–1172 CE: లక్ష్మణ్‌ దేవ్ పాలన

7. కన్నౌజ్ గహద్వాలులు

• రాజధాని: కన్నౌజ్
• ప్రధాన పాలకులు:
  • గోపాల (11వ శతాబ్దం CE): గహద్వాల వంశాన్ని స్థాపించాడు.
  • జయచంద్ర (11–12వ శతాబ్దాలు CE): చౌహానులపై, తరువాత ఢిల్లీ సుల్తానులపై పోరాడాడు.
• ప్రాముఖ్యత:
  • ముస్లిం ఆక్రమణలకు ప్రతిఘటించిన వారిగా ప్రసిద్ధి.
  • 13వ శతాబ్దం ఆరంభంలో వారి రాజ్యాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కలుపుకుంది.
• ముఖ్య తేదీలు:
  • 11వ శతాబ్దం CE: గహద్వాల వంశ స్థాపన
  • 12వ శతాబ్దం CE: సుల్తానుల దాడుల వల్ల పతనం

పోటీ పరీక్షలకు కీలక విషయాలు

• రాజపుత్ర రాజ్యాలు 8వ నుండి 13వ శతాబ్దాల CEలో ఉత్తర మరియు పశ్చిమ భారతదేశంలో ప్రముఖంగా ఉన్నాయి.
• దిల్లీ చౌహాన్లు మరియుకన్నౌజ్ గహడవాలలు ముస్లిం ఆక్రమణలను తిరస్కరించిన చివరి ప్రధాన రాజపుత్ర రాజ్యాలు.
• మేవాడ్ రాణా సంగా మరియు కన్నౌజ్జయచంద్రలను ముగల్స్ మరియు దిల్లీ సుల్తానతుతో తమ ప్రతిఘటన కోసం పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.
• ఖజురాహో దేవాలయాలు****బుండేల్ఖండ్ చందేలలతో అనుబంధించబడ్డాయి.
• మాల్వా భోజ్ దేవ్ తన సాంస్కృతిక ఆశ్రయదానం మరియుధార్ కోటకు ప్రసిద్ధి.
• గుజరాత్ ములరాజా****లక్ష్మణ్ దేవాలయం మరియు సముద్ర వాణిజ్యంతో అనుబంధించబడ్డాడు.
• తరైన్ యుద్ధం (1192 CE) ఉత్తర భారతదేశంలో రాజపుత్ర శక్తి పతనాన్ని సూచించింది.