B.2 ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵਾਡੇ

1. ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ

• ਉਤਪੱਤੀ: ਰਾਜਪੂਤ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਵਰਗ ਹਨ ਜੋ 6ਵੀਂ ਸਦੀ CE ਵਿੱਚ ਉਭਰੇ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ।
• ਜਾਤੀ: ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੱਤਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਆਂ, ਇੰਡੋ-ਸਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਗ੍ਰੀਕਾਂ ਨਾਲ।
• ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ:
  • ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ
  • ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਲਣਾ
  • ਧਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਜ਼ਮੀਨ
• ਵਿਸਥਾਰ:
  • ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ 8ਵੀਂ ਸਦੀ CE ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਵਾਡੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ।
  • ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਏ।
  • ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਵਾਡੇ ਅਕਸਰ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਹਰ ਰਾਜ ਘਰਾਨਾ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਲਈ ਲੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

2. ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚੌਹਾਨ

• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ
• ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ:
  • ਵਾਸੂਦੇਵ (11ਵੀਂ ਸਦੀ): ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਯ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ (1191 ਈਸਵੀ): ਤਰਾਈਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗ਼ੋਰ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਉਭਰਤੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
  • ਤਰਾਈਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ (1192 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਾਈ।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ:
  • 1191 ਈਸਵੀ: ਤਰਾਈਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ
  • 1192 ਈਸਵੀ: ਤਰਾਈਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ

3. ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਗੁਹਿਲਾ/ਸਿਸੋਦੀਆ

• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਚਿਤੋਰਗੜ੍ਹ
• ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ:
  • ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ (1438–1468 ਈਸਵੀ): ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ।
  • ਰਾਣਾ ਸੰਗਾ (1509–1527 ਈਸਵੀ): ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗਲ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਰਾਣਾ ਸੰਗਾ ਦੀ ਖਾਨਵਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1527 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਹਾਰ ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ:
  • 1438–1468 ਈਸਵੀ: ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਦਾ ਰਾਜ
  • 1527 ਈਸਵੀ: ਖਾਨਵਾ ਦੀ ਲੜਾਈ

4. ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਦੇ ਚੰਦੇਲਾ

• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਖਜੁਰਾਹੋ
• ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ:
  • ਧੰਗ (9ਵੀਂ ਸਦੀ CE): ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਚੰਦੇਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ (950–975 CE): ਖਜੁਰਾਹੋ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਰਾਜਾ ਪਰਮਾਲ (12ਵੀਂ ਸਦੀ): ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਰਪਰਸਤੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਖਜੁਰਾਹੋ ਮੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
  • ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਪਤਨ ਹੋਇਆ।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ:
  • 950–975 CE: ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਦਾ ਰਾਜ
  • 12ਵੀਂ ਸਦੀ CE: ਸਲਤਨਤ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਪਤਨ

5. ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਪਰਮਾਰ

• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਧਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡੂ
• ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ:
  • ਭੋਜ ਦੇਵ (910–957 CE): ਕਲਾ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਰਪਰਸਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ।
  • ਮਾਲਦੇਵ (11ਵੀਂ ਸਦੀ CE): ਚੌਹਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਵੱਲੋਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ:
  • 910–957 CE: ਭੋਜ ਦੇਵ ਦਾ ਰਾਜ
  • 13ਵੀਂ ਸਦੀ CE: ਸਲਤਨਤ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਪਤਨ

6. ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੋਲੰਕੀ

• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਪਾਟਣ
• ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ:
  • ਮੂਲਰਾਜ (1024–1064 ਈਸਵੀ): ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੋਲੰਕੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇਵ (1154–1172 ਈਸਵੀ): ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
  • ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪਤਨ ਹੋਇਆ।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ:
  • 1024–1064 ਈਸਵੀ: ਮੂਲਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ
  • 1154–1172 ਈਸਵੀ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇਵ ਦਾ ਰਾਜ

7. ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਗਹਡਵਾਲੇ

• ਰਾਜਧਾਨੀ: ਕੰਨੌਜ
• ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ:
  • ਗੋਪਾਲ (11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ): ਗਹਡਵਾਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
  • ਜੈਚੰਦ (11ਵੀਂ–12ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ): ਚੌਹਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜ ਲਿਆ ਗਿਆ।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ:
  • 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ: ਗਹਡਵਾਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
  • 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ: ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪਤਨ

ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਤਵਾਂ 8ਵੀਂ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।
• ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚੌਹਾਨ ਅਤੇਕੰਨੌਜ ਦੇ ਗਹਾਡਵਾਲ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਤਵਾਂ ਸਨ।
• ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਰਾਣਾ ਸੰਗਾ ਅਤੇ ਕੰਨੌਜ ਦਾਜੈਚੰਦ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਖਜੁਰਾਹੋ ਦੇ ਮੰਦਰ****ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਦੇ ਚੰਦੇਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
• ਮਾਲਵਾ ਦਾ ਭੋਜ ਦੇਵ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇਧਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੂਲਰਾਜ****ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• ਤਰਾਈ ਦੀ ਲੜਾਈ (1192 ਈਸਵੀ) ਨੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ।