ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ, ਪੌਦਿਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਾਂਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ, ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਾਂਗੇ।

1. ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
2. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰੋ।
3. ਆਪਣੀ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਓ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਾਕ ਲਿਖੋ ਜੋ ਕੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਲਪੱਟੂ ਪਿੰਡ

ਕਲਪੱਟੂ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਖੇਤੀ ਕੰਮ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੋਕਰੀਆਂ, ਬਰਤਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਇੱਟਾਂ, ਬਲਦ ਗੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣਾ।

$\quad$ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੁਹਾਰ, ਨਰਸਾਂ, ਅਧਿਆਪਕ, ਧੋਬੀ, ਜੁਲਾਹੇ, ਨਾਈ, ਸਾਈਕਲ ਮੁਰੰਮਤ ਮਕੈਨਿਕ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਗਲੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਕ ਬਜ਼ਾਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ

ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਰੋਪਣੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ।

ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਕਿਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਨਾਈ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ, ਦਰਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਖਾਦ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਪਾਓਗੇ। ਚਾਰ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਇਡਲੀ, ਦੋਸਾ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਵਰਗਾ ਟਿਫ਼ਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਡਾਈ, ਬੋਂਡਾ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰਪਾਕ ਵਰਗੇ ਸਨੈਕਸ ਵੇਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੁਹਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਘਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਦੇਣ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਦੋ ਪਰਿਵਾਰ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਲਾਰੀ ਡਰਾਈਵਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

$\quad$ ਪਿੰਡ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੈ ਜੋ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

$\quad$ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੁਝ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਹਨ। ਕਪਾਹ, ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਕੇਲਾ ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਹਨ। ਆਓ ਹੁਣ ਕਲਪੱਟੂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਏ ਅਤੇ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਥੁਲਸੀ

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਲਪੱਟੂ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਏਕੜ ਚੌਲ ਦੇ ਖੇਤ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ 8.30 ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 4.30 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਰੁੱਠਮਾ ਸਾਡੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

$\quad$ ਇਹ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕੰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਰੋਪਣੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਸਾਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿੰਡਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਫਸਲ ਕੱਟਣ ਲਈ ਬੁਲਾਵੇਗਾ।

$\quad$ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੈਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਝੁਕਣਾ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਲਿੰਗਮ 40 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਹੈ ਉਸ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇਗਾ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੱਭਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

$\quad$ ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਰਮਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੇਤ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ

ਉੱਪਰਲੇ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਥੁਲਸੀ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ?

ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਨਦੀ ਤੋਂ ਰੇਤ ਲੱਦਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖਦਾਨ ਤੋਂ ਪੱਥਰ। ਇਹ ਟਰੱਕ ਰਾਹੀਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

$\quad$ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਘਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀ ਲੈਣ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਵੈਲ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਘਰ ਲਈ ਕਿਰਾਣਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

$\quad$ ਸਾਡੀਆਂ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਏ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗਾਂ ਵੇਚਣੀ ਪਈ।

1. ਥੁਲਸੀ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਰਮਨ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?
2. ਥੁਲਸੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਸ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
3. ਜੇਕਰ ਥੁਲਸੀ ਦੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਖੇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ? ਚਰਚਾ ਕਰੋ।
4. ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?

$\quad$ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਥੁਲਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲਕੜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ, ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।

$\quad$ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਲਈ ਇਹ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪੈਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

$\quad$ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਛੋਟੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਥੁਲਸੀ ਵਰਗੇ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ਮੀਨਹੀਣ ਹਨ।

$\quad$ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ, ਜਾਂ ਪਰਵਾਸ, ਖਾਸ ਮੌਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੇਕਰ

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚੌਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਜਾਣੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਹੁਣੇ ਹੀ

ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦੀ ਕਟਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਏਕੜ। ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਕੱਟਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

$\quad$ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਬੀਜ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੌਲ ਉਸਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਘੱਟ ਦਾਮ ‘ਤੇ ਵੇਚਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੌਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਵੇਚਣਗੇ।

$\quad$ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਤੋਂ 60 ਬੋਰੀਆਂ ਚੌਲ ਮਿਲਣਗੇ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿਆਂਗਾ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇਗਾ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਦੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਚੌਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

$\quad$ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਕਰ ਗਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਦੁੱਧ ਅਸੀਂ ਸਥਾਨਕ ਦੁੱਧ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਾਧੂ ਪੈਸਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਬਾਰੇ

ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਉੱਪਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸੇਕਰ ਵਰਗੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ, ਖਾਦ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਉਹ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬੀਜ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਾਕਾਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

$\quad$ ਜੇਕਰ ਮੌਨਸੂਨ ਕਾਫੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅਤੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੈਸੇ ਉਧਾਰ ਲੈਣੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਰਜ਼ਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਕਮਾਉਣ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

$\quad$ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

1. ਸੇਕਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸੇਕਰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ?
2. ਸੇਕਰ ਆਪਣੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?
3. ਸੇਕਰ ਦੀ ਭੈਣ ਮੀਨਾ ਨੇ ਵੀ ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੌਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਰਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਕਰੇਗੀ। ਮੀਨਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਤਰਕ ਲਿਖੋ।
4. ਸੇਕਰ ਅਤੇ ਥੁਲਸੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਹਨ? ਤੁਹਾਡਾ ਜਵਾਬ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ, ਜਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਦੇ 20 ਏਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਰੋਪੇ ਗਏ ਚੌਲ। ਥੁਲਸੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ।

ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਅਤੇ ਕਰੁੱਠਮਾ

ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਲ ਅਤੇ ਬੀਜ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਲ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਵੀ ਵਰਤੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਵੀ ਉਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਚੌਲ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚੌਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੇਕਰ ਅਤੇ ਥੁਲਸੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹੋ। ਉਹ ਰਾਮਲਿੰਗਮ, ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵੇ ਭਰੋ:
1. ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ?
2. ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਉਗਾਏ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ?
3. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਕਮਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਟੈਰੇਸ ਖੇਤੀ
ਇਹ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਚਿਜ਼ਾਮੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਫੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਚਖੇਸਾਂਗ ਸਮੁਦਾਇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਉਹ ‘ਟੈਰੇਸ’ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਖੇਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਚਿਜ਼ਾਮੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹਨ। ਪਰ, ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਤ