ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਚਛੇਦ

• ਅਨੁਚਛੇਦ 52: ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
• ਅਨੁਚਛੇਦ 53: ਸੰਘ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ
• ਅਨੁਚਛੇਦ 60: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਿਆਦ
• ਅਨੁਚਛੇਦ 61: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ
• ਅਨੁਚਛੇਦ 62: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ
• ਅਨੁਚਛੇਦ 63: ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ

• ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
  • ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ
  • ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ
  • ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ
• ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਿਗਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ: 1952
• ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ (1950–1962)

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਹਟਾਈ

• ਸਿੱਧਾ ਮਹਾਂਭਿਸ਼ੋਗ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ
• ਮਹਾਂਭਿਸ਼ੋਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ:
  • ਸੰਸਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਦਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
  • ਸਦਨ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ
  • ਮੌਜੂਦ ਅਤੇ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
• ਮਹਾਂਭਿਸ਼ੋਗ ਦੇ ਆਧਾਰ: ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ

ਪਰੀਖਿਆ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਰਸਮੀ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ
• ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ
• ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀਮਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

ਲੋਕ ਸਭਾ

ਅਧਿਆਕਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ

• ਸਪੀਕਰ: ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਅਧਿਆਕਸ਼ਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ: ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ: ਸਦਨ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ

• ਆਰਟੀਕਲ 79: ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਨਾਲ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਰਚਨਾ।
• ਆਰਟੀਕਲ 81: ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਰਚਨਾ :- 550 ਮੈਂਬਰ [ਸਾਰੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ], 530 ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ 20 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ।
• ਆਰਟੀਕਲ 82: ਡੀਲਿਮਿਟੇਸ਼ਨ :- ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹਲਕਿਆਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਿਵਸਥਾ।
• ਆਰਟੀਕਲ 83: ਮਿਆਦ :- ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਸਦਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ।

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

• ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਦਨ
• ਸਿੱਧੀ ਚੋਣ ਵਡੇਰੀ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ
• ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ
• ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ: 25 ਸਾਲ
• ਕਾਰਜਕਾਲ: 5 ਸਾਲ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਭੰਗ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ

• ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ: 1952
• ਪਹਿਲੇ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ: ਜੀ.ਵੀ. ਮਾਲਵੰਕਰ (1952)
• ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਭੰਗ: 1957

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਸਪੀਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
• ਸਪੀਕਰ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਿਰਫ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ
• ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ
• ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਸਿਰਫ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਰਾਜ ਸਭਾ

ਅਧਿਆਕਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ

• ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਅਧਿਆਕਸ਼ਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ: ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ: ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ

• ਆਰਟਿਕਲ 80: ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟਿਕਲ 83[1]: ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੰਸਥਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
• ਆਰਟਿਕਲ 249: ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਉਸ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟਿਕਲ 312: ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਆਈਏਐਸ, ਆਈਪੀਐਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਆਰਟਿਕਲ 352: ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਭੰਗ ਹੋਵੇ।

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

• ਸੰਸਦ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਸਦਨ
• ਸਦੱਸ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
• ਸੀਟਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
• ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ: 30 ਸਾਲ
• ਕਾਰਜਕਾਲ: 6 ਸਾਲ, ਹਰ 2 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1/3 ਸਦੱਸ ਰਿਟਾਇਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ

• ਪਹਿਲੀ ਰਾਜ ਸਭਾ: 1952
• ਪਹਿਲੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ: ਡਾ. ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (1952)
• ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ: ਐਚ. ਐਨ. ਕੁੰਜ਼ਰੂ (1952)

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ
• ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
• ਰਾਜ ਸਭਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ
• ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ
• ਰਾਜ ਸਭਾ ਕਿਸੇ ਬਿੱਲ ਨੂੰ 14 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ

ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਦ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

• ਮਨੀ ਬਿਲ: ਇੱਕ ਬਿਲ ਜੋ ਕਿ ਟੈਕਸ, ਖਰਚ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਉਧਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਵੇ।
• ਆਰਡੀਨੈਂਸ: ਇੱਕ ਵਿਧਾਨਕ ਕਦਮ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਐਮਰਜੈਂਸੀ: ਇੱਕ ਹਾਲਾਤ ਜੋ ਕਿ ਆਰਟਿਕਲ 352 (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ), 355 (ਰਾਜ ਐਮਰਜੈਂਸੀ), ਅਤੇ 365 (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਇੰਪੀਚਮੈਂਟ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ।
• ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਕਾਲਜ: ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਸਪੀਕਰ: ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ।
• ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ।
• ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ: ਸਪੀਕਰ ਦਾ ਸਹਾਇਕ।
• ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ: ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਸਹਾਇਕ।