ભારતના રાષ્ટ્રપતિ

રાષ્ટ્રપતિ સાથે સંબંધિત અનુચ્છેદો

• અનુચ્છેદ 52: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ
• અનુચ્છેદ 53: સંઘની કાર્યપાલિક શક્તિ
• અનુચ્છેદ 60: રાષ્ટ્રપતિની મુદત
• અનુચ્છેદ 61: રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી
• અનુચ્છેદ 62: રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલયમાં ખાલી જગ્યા
• અનુચ્છેદ 63: પદની શપથ

રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી

• ચૂંટણી કોલેજ દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમાં સમાવેશ થાય છે:
  • લોકસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
  • રાજ્યસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
  • રાજ્ય વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો
• ચૂંટણી પંચ આ પ્રક્રિયાની દેખરેખ રાખે છે
• પ્રથમ ચૂંટણી: 1952
• ભારતના રાષ્ટ્રપતિ: ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (1950–1962)

રાષ્ટ્રપતિની હટાવણી

• સીધી હટાવણી મહાભિયોગ દ્વારા શક્ય નથી
• મહાભિયોગ પ્રક્રિયા:
  • સંસદના કોઈપણ ગૃહ દ્વારા શરૂ થાય છે
  • ગૃહના અડધા સભ્યો દ્વારા પ્રસ્તાવને સમર્થન આપવાની જરૂર હોય છે
  • હાજર અને મતદાન કરતા સભ્યોના બે-તૃતીયાંશ બહુમતીની જરૂર હોય છે
• મહાભિયોગ માટેના આધાર: બંધારણનું ઉલ્લંઘન

રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• રાષ્ટ્રપતિ કાર્યપાલિકાનો ભાગ નથી પરંતુ ઔપચારિક પ્રમુખ તરીકે કાર્ય કરે છે
• રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાને વિઘટિત કરી શકતા નથી
• અધિનિયમ કોઈપણ સમયે રદ કરી શકાય છે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા
• આપત્તિ સત્તાઓ મર્યાદિત છે અને સંસદીય મંજૂરી જરૂરી છે

લોકસભા

અધ્યક્ષો

• સ્પીકર: લોકસભાનું અધ્યક્ષત્વ કરે છે
• ઉપ સ્પીકર: સ્પીકરની સહાય કરે છે
• બિઝનેસ એડ્વાઈઝરી કમિટીના ચેરમેન: સ્પીકરને સદાના કાર્યકલાપ સંભાળવામાં સહાય કરે છે

બંધારણીય જોગવાઈઓ

• કલમ 79: લોકસભા અને રાજ્યસભા સાથે સંસદની રચના.
• કલમ 81: લોકસભાની રચના :- 550 સભ્યો [બધા ચૂંટાયેલા], 530 રાજ્યોમાંથી અને 20 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી.
• કલમ 82: ડિલિમિટેશન :- વસતી ગણતરીના તાજેતરના ડેટા આધારે મતવિસ્તારોની ફરીથી રચના.
• કલમ 83: અવધિ :- સંસદના ગૃહોની અવધિ વિશે વ્યવહાર કરે છે.

મુખ્ય વિશેષતાઓ

• સંસદનું સૌથી મોટું ગૃહ
• સીધી ચૂંટણી વયસ્ક મતાધિકાર દ્વારા
• બેઠકો ફાળવવામાં આવે છે વસતીના આધારે
• ન્યૂનતમ વય: 25 વર્ષ
• કાર્યકાળ: 5 વર્ષ, જ્યાં સુધી વહેલી તરખાસ ન થાય

મહત્વપૂર્ણ તારીખો

• પ્રથમ લોકસભા: 1952
• પ્રથમ અધ્યક્ષની ચૂંટણી: જીવી માલવણકર (1952)
• પ્રથમ લોકસભા વિઘટન: 1957

પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

• અધ્યક્ષ કોઈ રાજકીય પક્ષનો સભ્ય નથી
• અધ્યક્ષ મત આપી શકે છે માત્ર બરાબરીની સ્થિતિમાં
• લોકસભા વિઘટિત કરી શકાય છે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વડાપ્રધાનની સલાહ પર
• મની બિલ માત્ર લોકસભામાં રજૂ કરી શકાય છે

રાજ્યસભા

અધ્યક્ષ પદાધિકારીઓ

• ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ: રાજ્યસભાની અધ્યક્ષતા કરે છે
• ઉપાધ્યક્ષ: ઉપરાષ્ટ્રપતિની સહાય કરે છે
• વ્યવસાય સલાહકાર સમિતિના અધ્યક્ષ: ઉપાધ્યક્ષની સહાય કરે છે

બંધારણીય જોગવાઈઓ

• કલમ 80: રાજ્યસભાની રચના અને રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રતિનિધિત્વને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
• કલમ 83[1]: રાજ્યસભાને કાયમી સંસ્થા જાહેર કરે છે અને તે ભંગ થતી નથી.
• કલમ 249: રાજ્યસભાને રાષ્ટ્રીય હિતમાં રાજ્ય યાદીના કોઈપણ વિષય પર વિચાર કરવાનો અધિકાર આપે છે, જેથી સંસદ તેના પર કાયદો બનાવી શકે.
• કલમ 312: રાજ્યસભાને આઈએએસ, આઈપીએસ જેવી કોઈપણ અખિલ ભારત સેવાઓ બનાવવાનો અધિકાર આપે છે.
• કલમ 352: રાજ્યસભાને રાષ્ટ્રીય આપત્તિને મંજૂરી આપવાનો અધિકાર આપે છે જો લોકસભા ભંગ થઈ હોય.

મુખ્ય વિશેષતાઓ

• સંસદનું ઉપરલા ગૃહ
• સભ્યો રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા ચૂંટાય છે
• આસનો ફાળવણી રાજ્યોની વસતીના આધારે થાય છે
• લઘુતમ વય: 30 વર્ષ
• કાર્યકાળ: 6 વર્ષ, દર 2 વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે

મહત્વપૂર્ણ તારીખો

• પ્રથમ રાજ્યસભા: 1952
• પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી: ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન (1952)
• પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ: એચ. એન. કુંજરુ (1952)

પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

• રાજ્યસભા ભંગ થઈ શકતી નથી
• ઉપરાષ્ટ્રપતિ પણ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ હોય છે
• રાજ્યસભા ઠરાવ પસાર કરી શકે છે ઉપરાષ્ટ્રપતિને દૂર કરવા માટે
• મની બિલ રાજ્યસભામાં રજૂ કરી શકાતું નથી
• રાજ્યસભા બિલ માટે વિલંબ કરી શકે છે 14 દિવસ સુધી

લોકસભા અને રાજ્યસભાની તુલના

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ

• ધન વિધેયક: એક વિધેયક જે કર, ખર્ચ અથવા પૈસાના ઉધાર સાથે સંબંધિત હોય.
• અધ્યાદેશ: એક વિધાનાત્મક પગલું જે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા જારી કરવામાં આવે છે જ્યારે સંસદ સત્રમાં ન હોય.
• આપત્તિ: એક પરિસ્થિતિ જે અનુચ્છેદ 352 (રાષ્ટ્રીય આપત્તિ), 355 (રાજ્ય આપત્તિ), અને 365 (રાષ્ટ્રપતિ શાસન) હેઠળ જાહેર કરવામાં આવે છે.
• અપક્ષ: રાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા.
• ચૂંટણી કોલેજ: ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનો સમૂહ જે રાષ્ટ્રપતિ મા�તે મતદાન કરે છે.
• સ્પીકર: લોકસભાનો અધ્યક્ષ અધિકારી.
• ઉપરાષ્ટ્રપતિ: રાજ્યસભાનો અધ્યક્ષ અધિકારી.
• ઉપ સ્પીકર: સ્પીકરનો સહાયક.
• ઉપ અધ્યક્ષ: ઉપરાષ્ટ્રપતિનો સહાયક.