ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆੰਦੋਲਨ

1. ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆੰਦੋਲਨ

• ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਅਤੇ ਬਾਈਕਾਟ ਆੰਦੋਲਨ
• ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ: ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ (1905) ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਵੱਲੋਂ
• ਉਦੇਸ਼: ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨਾ
• ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
  • ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ
  • ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
  • ਦੇਸੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1905

2. ਖਿਲਾਫਤ ਆੰਦੋਲਨ

• ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ: ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਖਿਲਾਫਤ ਦੀ ਰੱਦ (1918)
• ਉਦੇਸ਼: ਖਿਲਾਫਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ
• ਨੇਤਾ: ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ
• ਗਠਜੋੜ: ਅਸਹਿਯੋਗ ਆੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ (1920-1922)
• ਮਹੱਤਤਾ: ਮੁਸਲਿਮ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1919-1922

3. ਅਸਹਿਯੋਗ ਆੰਦੋਲਨ

• ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ: ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ
• ਉਦੇਸ਼: ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ
• ਮੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ:
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ
  • ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ
  • ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਰੋਕ
• ਵਾਪਸੀ: ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ (1922)
• ਮਹੱਤਤਾ: ਇਹ ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਆੰਦੋਲਨ ਸੀ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1920-1922

4. ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ

• ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ: ਸੀ.ਆਰ. ਦਾਸ ਅਤੇ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਨੇ 1923 ਵਿੱਚ
• ਉਦੇਸ਼: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਵੈ-ਰਾਜ (ਸਵਰਾਜ) ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ
• रणਨੀਤੀ: ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਜਨਤਕ ਆੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1923

5. ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ

• ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ
• ਉਦੇਸ਼: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ, 1919 ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨੀ
• ਸੰਯੋਜਨ: ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਨ
• ਅਸਵੀਕਾਰਤਾ: ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ “ਸਾਈਮਨ ਗੋ ਬੈਕ” ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1928-1930

6. ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ ਜਲਿਆਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹਾਦਸਾ

• ਰੌਲਟ ਐਕਟ: 1919 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ
• ਜਲਿਆਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹਾਦਸਾ: ਸੈਂਕੜੇ ਨਿਰਸਤ੍ਰ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ (1919)
• ਨੇਤਾ: ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1919

7. ਸਵੈ-ਅਨੁਪਾਲਨ ਆੰਦੋਲਨ

• ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ: ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ
• ਉਦੇਸ਼: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਵੈ-ਅਨੁਪਾਲਨ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣੀ
• ਮੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ:
  • ਨਮਕ ਮਾਰਚ (ਡਾਂਡੀ ਮਾਰਚ) (1930)
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਾਲ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ
  • ਨਮਕ ਟੈਕਸ ਵਿਰੋਧ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਆੰਦੋਲਨ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1930-1932

8. ਰਾਊਂਡ ਟੇਬਲ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ

• ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ (1930-1932)
• ਉਦੇਸ਼: ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣਾ
• ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ: ਭਾਰਤੀ ਆਗੂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿਤਧਾਰਕ
• ਨਤੀਜਾ: ਕੋਈ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ; ਕਾਂਗਰਸ-ਲੀਗ ਇਕਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1930-1932

9. ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸਤੀਫਾ

• ਟ੍ਰਿਗਰ: WWII ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (1939)
• ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ: ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ
• ਕਾਰਨ: ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਤਮ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1939

10. ਅਗਸਤ ਆਫਰ

• ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ: ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਵੱਲੋਂ (1940)
• ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ: ਭਾਰਤ ਲਈ ਡੋਮਿਨੀਅਨ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ
• ਜਵਾਬ: ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1940

11. ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ

• ਆਯੋਜਿਤ: ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ (1942)
• ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਗੂ
• ਉਦੇਸ਼: WWII ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ
• ਨਤੀਜਾ: ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1942

12. ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ

• ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ: ਲਾਰਡ ਕ੍ਰਿਪਸ ਨੇ (1942)
• ਪ੍ਰਸਤਾਵ: ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡੋਮਿਨੀਅਨ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ
• ਜਵਾਬ: ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1942

13. ਵੇਵਲ ਯੋਜਨਾ

• ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ: ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਨੇ (1945)
• ਪ੍ਰਸਤਾਵ: ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਗਠਨ
• ਜਵਾਬ: ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1945

14. ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ

• ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ: ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ (1946)
• ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ: ਸੰਵਿਧਾਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ
• ਸੰਯੋਜਨ: ਸਾਰੇ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ 389 ਮੈਂਬਰ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਈ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1946

15. ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ

• ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵੰਡ ਯੋਜਨਾ
• ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ: ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ (1947)
• ਉਦੇਸ਼: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ
• ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
  • ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਧਾਂਤ
  • ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੰਡ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਦੋ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1947

16. ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਐਕਟ 1947

• ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵੱਲੋਂ (1947)
• ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ:
  • ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ
  • ਨਵੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਸੌਂਪਣਾ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ: 1947