राष्ट्रीय चळवळी
१. स्वदेशी चळवळ
असेही म्हणतात: वंदे मातरम् आणि बहिष्कार चळवळसुरुवातीचे कारण: लॉर्ड कर्झन यांच्या बंगाल विभाजनाचा (१९०५) निर्णयउद्देश: स्वावलंबन प्रोत्साहन आणि परदेशी वस्तूंचा बहिष्कार करणेमुख्य वैशिष्ट्ये:
जनतेचा सामूहिक सहभाग
स्वदेशी शाळा आणि दुकानांची स्थापना
देशी वस्तूंचा वापर
महत्त्व: भारतातील सामूहिक राजकीय जागृतीची सुरुवात दर्शवितेमहत्त्वाची तारीख: १९०५
२. खिलाफत चळवळ
सुरुवातीचे कारण: ओटोमन साम्राज्याचे विघटन आणि खिलाफत रद्द करणे (१९१८)उद्देश: खिलाफतचे रक्षण करणे आणि मुस्लिम हितांचे संरक्षण करणेनेते: शौकत अली आणि मोहम्मद अलीयुती: असहकार चळवळीशी (१९२०-१९२२) एकत्रित केलीमहत्त्व: मुस्लिम एकतेला बळकटी आणि राष्ट्रवादी कारणाला पाठिंबा दिलामहत्त्वाची तारीख: १९१९-१९२२
३. असहकार चळवळ
सुरुवात केली: महात्मा गांधींनी १९२० मध्येउद्देश: रॉलेट कायदा आणि ब्रिटिश धोरणांचा विरोध करणेमुख्य कृती:
ब्रिटिश वस्तूंचा बहिष्कार
सरकारी नोकऱ्यांतून निवृत्ती
कायदेशीर कारवाई स्थगित करणे
माघार: चौरी चौरा प्रकरणामुळे (१९२२)महत्त्व: ही भारत छोडो आंदोलन होतेमहत्त्वाची तारीख: १९२०-१९२२
४. स्वराज पक्ष
स्थापना केली: सी.आर. दास आणि मोतीलाल नेहरू यांनी १९२३ मध्येउद्देश: ब्रिटिश व्यवस्थेत राहून स्वराज्य (स्वराज) प्राप्त करणेरणनीती: निवडणुकांमध्ये सहभाग आणि विधिमंडळीय पद्धती वापरणेमहत्त्व: सामूहिक चळवळींबरोबरच घटनात्मक पद्धतींची गरज उठवलीमहत्त्वाची तारीख: १९२३
५. सायमन कमिशन
असेही म्हणतात: सायमन कमिशनउद्देश: भारत सरकार कायदा, १९१९ च्या कार्यकारणाचे पुनरावलोकन करणेरचना: सर्व सदस्य ब्रिटिश होतेनकार: भारतीय प्रतिनिधित्वाच्या अभावामुळेमहत्त्व: व्यापक निदर्शने आणि “सायमन गो बॅक” या घोषणेला चालना दिलीमहत्त्वाची तारीख: १९२८-१९३०
६. रॉलेट कायदा आणि जालियनवाला बाग हत्याकांड
रॉलेट कायदा: १९१९ मध्ये पास, निकाल न देता अटक आणि ६ महिने तुरुंगात ठेवण्याची परवानगी दिलीजालियनवाला बाग हत्याकांड: शेकडो निःशस्त्र नागरिकांची हत्या (१९१९)नेता: जनरल डायरमहत्त्व: ब्रिटिश विरोधी भावना खोलवर गेली आणि असहकार चळवळीला चालना दिलीमहत्त्वाची तारीख: १९१९
७. सविनय कायदेभंग चळवळ
सुरुवात केली: महात्मा गांधींनी १९३० मध्येउद्देश: सामूहिक सविनय कायदेभंगाद्वारे ब्रिटिश अधिकाराला आव्हान देणेमुख्य कृती:
मीठ मोर्चा (दांडी मार्च) (१९३०)
ब्रिटिश वस्तूंचा बहिष्कार
मीठ कराचा विरोध
महत्त्व: भारतीय इतिहासातील सर्वात मोठी आणि सुसंघटित चळवळमहत्त्वाची तारीख: १९३०-१९३२
८. गोलमेज परिषदा
आयोजित केली: ब्रिटिश सरकारने (१९३०-१९३२)उद्देश: भारतासाठी घटना तयार करणेसहभागी: भारतीय नेते, ब्रिटिश अधिकारी आणि इतर हितधारकपरिणाम: कोणताही एकमत नाही; काँग्रेस-लीग एकतेच्या निर्मितीकडे नेलेमहत्त्वाची तारीख: १९३०-१९३२
९. द्वितीय विश्वयुद्ध आणि काँग्रेस मंत्रिमंडळांचा राजीनामा
सुरुवातीचे कारण: द्वितीय विश्वयुद्धाचा प्रारंभ (१९३९)काँग्रेसची कृती: निषेध म्हणून प्रांतीय सरकारांतून राजीनामे दिलेकारण: स्वराज्याशिवाय युद्धात सहभागाला काँग्रेस विरोध करत होतीमहत्त्व: स्वातंत्र्याच्या मागणीला बळकटी आलीमहत्त्वाची तारीख: १९३९
१०. ऑगस्ट ऑफर
जाहीर केले: लॉर्ड लिनलिथगो यांनी (१९४०)प्रस्ताव: भारतासाठी डोमिनियन दर्जा आणि युद्ध प्रयत्नांमध्ये सहभागप्रतिसाद: काँग्रेसने पूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करून तो नाकारलामहत्त्व: स्वातंत्र्याची वाढती मागणी उठवलीमहत्त्वाची तारीख: १९४०
११. शिमला परिषद
ठिकाण: शिमला (१९४२)सहभागी: ब्रिटिश अधिकारी आणि भारतीय नेतेउद्देश: द्वितीय विश्वयुद्धादरम्यान भारताच्या भविष्यावर चर्चा करणेपरिणाम: कोणतीही करार नाही; भारत छोडो आंदोलनाकडे नेलेमहत्त्वाची तारीख: १९४२
१२. क्रिप्स मिशन
नेतृत्व: लॉर्ड क्रिप्स यांचे (१९४२)प्रस्ताव: भारतासाठी डोमिनियन दर्जा आणि युद्ध प्रयत्नांमध्ये सहभागप्रतिसाद: काँग्रेसने पूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करून तो नाकारलामहत्त्व: ब्रिटिश आणि भारतीय नेत्यांमधील दरी पाडण्यात अयशस्वीमहत्त्वाची तारीख: १९४२
१३. वेव्हेल योजना
प्रस्तावित केली: लॉर्ड वेव्हेल यांनी (१९४५)प्रस्ताव: भारतासाठी संविधान सभेची निर्मितीप्रतिसाद: काँग्रेसने मान्य केली, पण मुस्लिम लीगने नाकारलीमहत्त्व: संविधान सभेसाठी पाया घातलामहत्त्वाची तारीख: १९४५
१४. कॅबिनेट मिशन आणि संविधान सभा
कॅबिनेट मिशन: भारतासाठी घटनेचा प्रस्ताव (१९४६)संविधान सभा: घटना मसुदा करण्यासाठी स्थापन केलीरचना: सर्व समुदायांचे प्रतिनिधित्व करणारे ३८९ सदस्यमहत्त्व: भारताच्या संविधानाचा पाया घातलामहत्त्वाची तारीख: १९४६
१५. माउंटबॅटन योजना
असेही म्हणतात: विभाजन योजनाप्रस्तावित केली: लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी (१९४७)उद्देश: ब्रिटिश भारताचे भारत आणि पाकिस्तान असे विभाजन करणेमुख्य वैशिष्ट्ये:
द्विराष्ट्र सिद्धांत
धार्मिक रेषांवर विभाजन
महत्त्व: दोन स्वतंत्र राष्ट्रांच्या निर्मितीकडे नेलेमहत्त्वाची तारीख: १९४७
१६. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७
अंमलबजावणी: ब्रिटिश संसदेने (१९४७)तरतुदी:
भारताचे भारत आणि पाकिस्तान असे विभाजन
नवीन सरकारांकडे सत्ता हस्तांतरण
महत्त्व: भारतातील ब्रिटिश राजवट संपवली आणि दोन राष्ट्रांचा जन्म दर्शविलामहत्त्वाची तारीख: १९४७
BETA
